بلور شکلی از ماده جامد است که در آن مولکولها ٬ اتمها و یونها
با آرایشی منظم در کنار یکدیگر قرار دارد . تکرار این آرایش منظم
در سه جهت فضایی سبب بزرگتر شدن بلور می شود . نظم بیرونی بلورها ٬
بر اثر نظم درونی آنهاست. بدلیل همین نظم ٬ سطحهای خارجی بلورها
صاف و هموار هستند . این سطحهای صاف با یکدیگر زاویه هایی
می سازند که اندازه های آنها در بلورهای یک ماده همواره ثابت است .
یکی از راههای تشخیص بلورها ٬ از یکدیگر اندازه گیری زاویه بین
سطحهای آنهاست . بلورها به شکلهای مکعب ٬ منشور ٬ هرم
و چند وجهیهای مختلف هستند و معمولا" سطحها و زاویه های هر
شکلی از آنها مشابه و قرینه یکدیگرند .
تبلور
بلورها بر اثر تغییر فشار و دما در محلولها ٬ مواد مذاب
٬ مواد جامدو بخار بوجود می آید . مثلا" بر اثر کاهش دما
بلورهای برف ٬ از ابر و بلورهای نمک طعام از آب شور
دریاچه های نمکی جدا می شوند . غلظت آب این دریاچه های شور ٬ بر
اثر تبخیر یا کاهش دما ٬ به حالت اشباع و فوق اشباع در می آید و
بلورهای نمک از آن جدا می شود . بلورهای تشکیل دهنده سنگهای
آذرین از سرد شدن ماگما ( سنگهای ذوب شده درون زمین ) به وجود
می آیند . بلورهای سنگهای دگرگون مانند سنگ مرمر از
تاثیر دما و فشار زیاد بر سنگهای دیگر شکل می گیرند . به فرآیند
تشکیل بلورها تبلور گفته می شود .
هنگامی که دما یافشار تغییر می کند و یا تبخیر روی می دهد و شرایط
مناسب تبلور ایجاد می شود ٬ اتمهای مواد
به یکدیگر می پیوندند . این اتمها معمولا" در اطراف ذرات موجود در
محیط جمع می شوند . این ذرات هسته تبلور نامیده می شوند .
هسته تبلور از ذرات ناخالص یا بلورهای خرد شده یک ماده تشکیل می
شود . گاهی نیز شماری از اتمهای ماده اصلی کنار هم قرار می گیرند و
هسته تبلور را می سازند . اتمهای دیگر نیز به تدریج در اطراف این
هسته جمع می شوند و با آرایشی منظم در کنار یکدیگر قرار می گیرند .
کوچکترین واحد ساختاری منظم هر بلور را سلول اولیه آن بلور
می نامند .
دستگاههای بلورشاختی
در طبیعت شکل سلول اولیه در بلور کانیهای مختلف تفاوت دارد . به
طور کلی شش نوع سلول اولیه در نتیجه شش نوع بلور کانی وجود دارد .
هر یک از این شش نوع بلور متعلق به یک دستگاه بلور شناختی است .
دستگاههای بلور شناختی عبارتند از مکعبی ٬مربعی ٬راست لوزی ٬تک شیب
٬سه شیب ٬. شش وجهی .
در دستگاه مکعبی هر سه محور ( سه جهت فضایی ) یا هم مساوی و بر هم
عمود هستند مانند بلورهای نمک طعام و سولفید آهن .
دستگاه
مربعی
:فقط دو محور با هم مساوی هستند اما اندازه محور سوم با آنها یکی
نیست . این سه محور نیز بر هم عمود هستند . در این دستگاه ساده
ترین بلور به شکل منشور است که سطح قاعده آن مربع است مانند
بلورهای اکسید قلع و اکسید تیتان .
دستگاه
راست لوزی
:محورها نا مساوی اما بر یکدیگر عمود هستند.ساده ترین بلور در
این دستگاه منشوری است که قاعده آن به شکل لوزی یا مستطیل است .مانند بلورهای گوگرد و کربنات کلسیم .
دستگاه
تک شیب
:سه محور نابرابرند و دو تا از آنهابر هم عمودند مانند بلورهای
میکا٬ تالک و گچ آبدار.
دستگاه
سه شیب
:سه محور نابرابرند و هیچیک بر هم عمود نیستند . در بلور
ساده سه شیب همه وجه ها متوازی الاضلاع هستند . مانند
بلورهای گروهی از فلدسپاتها .
دستگاه
شش وجهی
:چهار محور وجود دارد که طول سه محور آن برابر است . این سه
محور در یک صفحه قرار دارندو با هم زاویه ١٢٠ درجه می سازند .
محورچهارم عمود بر آنهاست مانند بلورهای کوارتز .
در هر یک از دستگاهها ٬ بلورها را بر اساس تقارن موجود در آنها به
رده هایی تقسیم
می کنند . در شش دستگاه بلور شناختی ٣٢ رده بلوری تشخیص داده شده
است .
هنگام
تشکیل بلورها ٬ اگر فضا و زمان و شرایط مناسب وجود داشته
باشد بلورهای درشتی بوجود می آیند . این بلورها را بصورت تک بلور
می توان مشاهده و بررسی کرد و رده و دستگاه بلور شناختی آنها را
مشخص کرد . اگر شرایط مناسب نباشد ٬ بلورها به اندازه های کوچکتر و
بصورت مجموعه ها و توده های ریز تشکیل می شوند . گاهی بلورها به
قدری ریزهستند که نمی توان آنها را با چشم دید و برای مطالعه
آنهاازذره بین٬میکروسکوپهای نوری و الکترونی و اشعه ایکس استفاده می شود .
