(تيرانوزاروس ركس(پادشاه ظالم دايناسورها

تي ركس،‌دايناسور گوشتخوار بزرگي بود كه در دوره كرتاسه پسين، حدود 85 تا 65 ميليون سال قبل، در محيطهاي مرطوب، نيمه حاره اي، در جنگلهاي باز نزديك رودخانه و در مردابهاي بيشه ها زندگي مي كرد. آب و هواي اين مناطق معتدل بود.

تا اين اواخر،‌تي ركس را بزرگترين دايناسور گوشتخوار مي دانستند، اما گيگانتوزاروس و كاركارودونتوزاروس ، اندكي بزرگتر هستند.

آناتومي

تي ركس، شكارچي درنده اي بود كه روي دو پاي قدرتمند راه مي رفت. اين گوشتخوار،‌ سري بزرگ و دندانهايي تيز و نيشدارداشت و ماهيچه هاي آرواره اش به خوبي توسعه يافته بود. دستهاي اين دايناسوربوده و در هر دست دو انگشت داشت. پاهاي پرنده مانند تي ركس،‌سه پنجه بزرگ داشت كه درهر سه پنجه ناخن وجود داشت(به علاوه يك ناخن كوچك روي پنجه كوچك چهارمي). تي ركس، دمي باريك، سفت و تيز داشت كه ايجاد توازن مي كرد و به هنگام دويدن، امكان چرخيدن جانور را فراهم مي كرد. گردن تي ركس، كوتاه و ماهيچه اي بود. بدن آن بسيار توپر و نيرومند بود اما استخوانهايي توخالي داشت.

اندازه

طول تي ركس، بيش از 40 فوت(4/12 متر) و بلندي آن حدود 15 تا 20 فوت(6/4 تا 6 متر) و طول دستها تنها حدود 3 فوت(1متر)بود. وزن تيرانوزاروس،5 تا7 تن بود.

طول جمجمه بزرگ آن5 فوت(5/1 متر)، فاصله حفرات چشمي در جمجمه4 اينچ (2/10سانتيمتر) و قطر كره چشم حدود 3 اينچ(6/7سانتيمتر)بود.

طول ردپاي برجامانده از تي ركس55/1فوت(46سانتيمتر) مي باشد(اگرچه طول پاها بلندتر وحدود 3/3 فوت(1متر) بوده اما تي ركس مثل دايناسورهاي ديگر روي پنجه هايش راه مي رفته است). طول گامهاي بلند آن بيش از 12 تا 15فوت(6/4-7/3 متر)بوده و با سرعت 15 مايل در ساعت(24 كيلومتر در ساعت) مي دويده است.

دندانها و آرواره

طول آرواره هاي تي ركس بيش از 4 فوت(2/1 متر) بوده و 50 تا60 دندان ضخيم،‌مخروطي شكل و استخوان خردكن داشته است كه اندازه آنها از خيلي كوچك تا حدود 9 اينچ(23سانتيمتر)درتغيير بوده است. تي ركس هاي بالغ، در آرواره شان دندانهايي با اندازه هاي مختلف داشتند، هنگامي كه دنداني مي شكست، دندان جديد(وكوچكتر)ي به جاي آن رشد مي كرد. طول بعضي از دندانهاي يافت شده تيرانوزاروس، بيش از 13 اينچ(33سانتيمتر)است. اين دايناسور در هر وعده غذايي، بيش از 500 پوند(230كيلوگرم) گوشت و استخوان را مي خورده است.

تي ركسها، دندانهاي نيش پيچ داري داشتند. هنگامي كه تيرانوزاروس دهانش را مي بست، بخشهاي بالايي دندانهاي آرواره پاييني،‌ به درون دندانهاي آرواره بالايي فرومي رفتند.

پوست

نمونه هاي فسيل شده اي ازپوست زبر و ناهموارتي ركس، يافت شده است. پوست آنها مانند پوست تمساح زبر و خشن بوده و آن را پوستي نقش دار توصيف كرده اند.

زيستگاه و پراكندگي

احتمالا تي ركسها در جنگلها زندگي مي كرده اند در جايي كه شكار آنها(دايناسورهاي گياهخوار) غذا پيدا مي كرده اند. فسيلهاي تي ركس، در غرب آمريكاي شمالي و مغولستان يافت شده اند.

حواس

بينايي: لوب بينايي تي ركس در مغز، بخش بسيار بزرگي را تشكيل مي دهد كه اطلاعات بينايي را پردازش مي كند. به علاوه تي ركس،‌ قوه درك بالايي هم دارد(از آنجايي كه هر دو چشمش در قسمت جلوي جمجمه قرار گرفته اند و نه در دو طرف)اما تنها دايناسوري نيست كه قوه درك بالايي دارند. كلا، شكارچيان،‌قوه درك بالايي دارند كه در شكار كردن به آنها كمك مي كند. معمولا چشمهاي جانوراني كه شكار مي شوند(مانند دايناسورهاي گياهخوار)، در طرفين سر آنها قرار دارد(و قوه درك بالايي ندارند). نحوه قرارگيري چشمها به آنها كمك مي كند تا شكارچي را از هر دو طرف ببينند.بويايي: در مغز تي ركس، منطقه بسياربزرگي، براي پردازش بوها وجود دارد

دم

تي ركس، دمي سفت و نوك تيز دارد(مانند تتانورانها ي ديگر(به معناي داراي دم شق). براي چالاكي و دويدن سريع جانور،‌ دم آنها با سر بزرگشان در توازن بوده است.

بخش كوچكي از دم در اثر قفل شدن زيگوپوفيز مهره ها سفت و شق مي شد(در هم قفل شدن ساختارهاي استخواني در جلو و عقب كمان عصبي، قفل شدن يك مهره در ديگري).

نمونه هاي ديگري ازدايناسورهاي بزرگ گوشتخوار

اگرچه تي ركس، بزرگترين دايناسورگوشتخواركشف شده نيست، اما مطمئنا يكي از بزرگترين شكارچيان خشكي بوده است. گيگانتوزاروس كاروليني و كاركارودونتوزاروس ، كه اخيرا كشف شده اند، حتي از تي ركس هم بزرگتر بوده اند.

مقايسه اندازه

استخوانهاي تيرانوزاروس ركس

تي ركس، گوشتخواري به طول حدود 40فوت(4/12 متر)،‌ بلندي 20-15فوت(6-6/4 متر) و وزن 7-5 تن بود و احتمالا،‌ مثل ما انسانها،‌ حدود 200 استخوان داشته است(از آنجايي كه اسكلت كامل تي ركس پيدا نشده است، هيچ كس به درستي نمي داند كه چند استخوان دارد).حدود دوازده اسكلت تي ركس پيدا شده است.

جمجمه و آرواره

طول آرواره هاي تي ركس،‌بيش از 4 فوت(2/1متر)بود و 50 تا 60 دندان ضخيم، مخروطي و استخوان خردكن داشت كه طول هر كدام 9 اينچ(23 سانتيمتر)بود.

در مدفوع تي ركس، استخوانهاي خرد شده يافت شده است. دندانهاي اين دايناسور، آنقدر قوي بود كه توسط آنها ضربات و صدمات زيادي را به جانوران ديگر وارد مي كرد. توانايي خرد كردن و استفاده از مواد غذايي موجود در آن(مغز استخوان)‏، اين امكان را براي تي ركس فراهم مي كرد كه علاوه بر شكار كردن،‌ لاشخور خوبي هم باشد.

تي ركس،‌ مانند دايناسورهاي ديگر،‌ دياپسيدبود(مثل همه خزندگان به استثناي لاك پشت). دياپسيدها،‌جانوراني هستند كه در دو طرف جمجمه شان، دو سوراخ اضافي دارند.

پاها

مثل همه دايناسورهاي ديگر، تي ركس روي پنجه هايش راه مي رفت. اصطلاح مورد استفاده دانشمندان در اين زمينه، پنجه رو است. جانوران ديگري كه پنجه رو هستند عبارتند از سگها، گربه ها و جوجه ها. در اين جانوران،‌ در قسمت پشت پا، بافتي وجود دارد كه به صورت جذب كننده ضربه و شوك است. انسانها،‌ خرسها و تمساحها طور ديگري راه مي روند. آنها كف رو(پهن پا) هستند.

تي ركس،‌روي هر پا سه انگشت چنگالي و يك انگشت پهن(يا شست پا،‌انگشت بسيار كوچك و بي استفاده) داشته است. پاهاي تيرانوزاروس،‌ بسيار قوي و قدرتمند بودند.

شانه و بازو

دستان تي ركس، در مقايسه با بقيه بدنش،‌بسياركوچك بود. بخش بالايي دست در بدن فرو مي رفت،‌ دستهاي تي ركس تقريبا بلااستفاده بودندو حركت بسيار محدودي داشتند. دستهاي تي ركس حتي به دهانش نمي رسيد.

تي ركس در هر دست، دو انگشت داشت

لگن خاصره

تي ركس جزء دايناسورهاي ساريچين و دايناسوري كفل دار بود. اين نوع دايناسور، راني داشت كه در آن، استخوان شرمگاهي به طرف جلو و پايين قرار مي گرفت(برخلاف دايناسورهاي اورنيتيسچين كه در آنها استخوان لگن خاصره به سمت عقب و پايين قرار داشت).

زمان زيست تي ركس

تي ركس در دوره كرتاسه پاياني،‌حدود 85 تا 65 ميليون سال قبل،‌تا انتهاي دوران مزوزوييك ،‌عصر خزندگان،‌ مي زيست. در اين زمان،‌زمين ازنظر لرزه اي فعال بود. فورانهاي آتشفشاني بسياري رخ مي داد. ابرقاره پانگه آ،‌ شكسته و خرد شد و قاره هاي اوراسيا و گندوانا،‌ از هم جدا شدند . در اين زمان هيچ كلاهك قطبي وجود نداشت،‌سطح آب دريا بالاتر از حد فعلي و آب و هوا هم گرمتر از حال حاضر بود.

تيرانوزاروس، از آخرين گونه هاي دايناسور بود كه قبل از انقراض كرتاسه- ترشياري (K-T) در 65 ميليون سال قبل، تكامل يافت.

دايناسورهاي هم عصر تيرانوزاروس عبارتند از: تريسراتوپس (كه احتمالا تي ركس آن را شكار مي كرده است)، آنكيلوساروس (گياهخوار زره دار)،‌ مايازورا (گياهخوار)،‌ ادمونتونيا(دايناسور صفحه اي)،‌ آناتوتيتان (دايناسور نوك دار شناگر)،‌ پاكيسفالوزاروس (دايناسور شاخدار وگياهخوار)،‌ پارازارولوفوس (دايناسور نوك دارشناگر)،‌ كوئتزالكوتلوس (خزنده بزرگ پرنده كه دايناسور نبوده است)،‌ كوريتوزاروس (دايناسور زره دار و شناگر)،‌ استيراكوزاروس و بسياري ديگر از سوسمارهاي كرتاسه.

زمين 65 ميليون سال قبل

تغذيه تي ركس

تي ركس، جانوري گوشتخواربود و در محيط زيست خود،‌ در راس زنجيره غذايي جاي مي گرفت. احتمالا تيرانوزاروس،‌شكار خود را تعقيب مي كرده و قطعه بزرگي از گوشت بدن آن را مي گرفته و طعمه را پيچانده و مجروح مي كرده و در نهايت آن را مي بلعيده است. آرواره هاي بزرگ و قدرتمند وپاهاي چنگالي تيرانوزاروس، اسلحه هاي مرگبار اين جانور درنده بودند.

لاشخور يا شكارچي؟

بعضي از ديرينه شناسان (و به ويژه جك هورنر) اخيرا اين سوال را مطرح كرده اندكه آيا تي ركس، با توجه به چشمهاي كوچك، دستهاي كوتاه و قدمهاي كوتاهش، واقعاشكارچي بوده است(توجه: بسياري از ديرينه شناسان ديگر، تصور مي كنند كه تي ركس بينايي خوبي داشته است و دايناسور تندرويي بوده است). فرضيه هورنر اين است كه تيرانوزاروس، غذايش را از لاشه جانوران ديگر تامين مي كرده است.

لاشخورها بايد قدرت بويايي قوي(براي يافتن غذا) و لازمه اين امر داشتن تحرك زياد(براي به دست آوردن گوشت) است. شواهدي وجود دارد كه تي ركس، حس بويايي قوي داشته است(از آنجايي كه در جمجمه و مغزاين جانور، لوب بويايي بسيار بزرگ است). همچنين پاهاي بزرگ تي ركس براي حركت و تحرك زياد اين جانور، مناسب بوده است.در مورد فرضيه لاشخور بودن تيرانوزاروس هم بحثهايي وجود دارد. اخيرا، دكتر كنت كارپنتر(از موزه تاريخ طبيعي دنور)، بر روي دم يك هادروزار (دايناسور نوك دار و شناگر)نشانه هايي از دندان تي ركس راكشف كرد و اين كشف، شاهدي بود بر اينكه تي ركس، جانوري شكارچي بوده است و نه يك لاشخور. به چه علت ديگري ممكن است تي ركس، يك دايناسور شناگر را گاز بگيرد؟

بحثهاي ديگري كه در زمينه فرضيه لاشخور بودن تي ركس وجود دارد از اين قرار است كه چشمهاي كوچك، ضرورتا بيان كننده ديد ضعيف نيستند. پرندگان(اولاد دايناسورها) چشمهاي نسبتا كوچكي داشته اند اما ديد قوي دارند. دستهادرشكار نقش مهم و ضروري ندارند، همانطور كه دستهاي تيرانوزاروس هم كوچك است. بسياري از جانوران شكارچي، مثل كوسه ها و مارها، اصلا دست ندارند. بسياري از جانوران ديگر از تي ركس كندتر هستند، اين جانوران طعمه مي وشند و نه گونه هاي سريع.

فسيل مدفوع تي ركس يافت شده است

اخيرا، كاپروليت(مدفوع فسيل شده) تي ركس ، توسط گروهي به سرپرستي كارن چين، در ساسكاچيان كانادا كشف شده است. در اين نمونه هاي 65 ميليون ساله، تكه هايي از استخوانهاي يك دايناسور گياهخوار يافت شده است كه تي ركس، اين دايناسور را خورده بود. اين قطعات استخواني احتمالا بخشي اززوائد سر تريسراپتوس است كه يك دايناسورگياهخوارسه شاخ بوده است.

كاپروليت(مدفوع فسيل شده ، سنگ سبز- سفيدي است كه 17 اينچ(44سانتيمتر)طول، 6 اينچ(15 سانتيمتر)ارتفاع و 5 اينچ(13 سانتيمتر) پهنادارد. از آنجايي كه داراي استخوان است، مربوط به تروپودها (دايناسورهاي گوشتخوار) است. به خاطر اندازه بزرگ كاپروليت، دانشمندان معتقدند كه اين فسيل مربوط به تي ركس است(اين كاپروليت، بزرگترين نمونه كشف شده از گوشتخواران است). تي ركس، تنها گوشتخواري است كه در آن زمان و در آن مكان مي زيسته و مي توانسته چنين مدفوعي برجاگذارد. در اين فسيل شواهدي وجود دارد كه تي ركس، قبل از بلعيدن استخوانها، آنها راخرد كرده است، زيرا استخوانهاي موجود در اين كاپروليت، خرد و شكسته شده بودند.

رفتارهاي تهاجمي و دفاعي

شكار

تي ركس، احتمالا تنهايي به شكارمي رفته است،‌زيرا تاكنون هيچ شاهد فسيلي( لايه هاي استخواني از فسيلهاي تي ركس) كه زندگي گروهي تي ركس را تاييد كند، كشف نشده است.

تي ركس، به هنگام حمله، به آرواره هاي بزرگ، دندانهاي تيز و قدرتمند و پاهاي چنگالي خود تكيه مي كرده است. دستهاي دوانگشتي و كوچك آن، بلااستفاده بوده اند.

بعضي از ديرينه شناسان معتقدند كه احتمالا تي ركس،تكه اي بزرگ از شكارش را مي كنده و سپس منتظر مي مانده تا جانور در اثر خونريزي بميرد. سپس تي ركس، خوردن را ادامه مي داده است.

تريسراپتوسها، دايناسورهاي سه شاخ گياهخوار، از جمله قربانيان تي ركس بوده اند. زيرا استخوانهاي خردشده تريسراپتوس،‌ در مدفوع فسيل شده تي ركس يافت شده است. 

نبرد و پيكار

شواهدي وجود دارد كه تي ركس، با هم نبرد مي كرده اند. در صورت سويي(اسكلتي كه در سال 1990، در داكوتاي جنوبي، آمريكا كشف شد و اخيرا به حراج گذاشته شده است)شواهدي از جراحتهاي التيام يافته وجود داشت كه احتمالا مربوط به تي ركس ديگري بوده است.

تي ركس در مقابل گيگانتوزارو

تيرانوزاروس ركس و گيگانتوزاروس كاروليني ، دو گوشتخوار بزرگ بودند. اين دو شكارچي درنده، هيچگاه با هم روبه رو نشدند. زيرا در زمانهاي متفاوتي مي زيستند و به علاوه دريايي كم عمق،‌آنها را از هم جدا مي كرد.

مقايسه گيگانتوزاروس و تي ركس

 

گيگانتوزاروس كاروليني

تيرانوزاروس ركس

تصوير

طول جمجمه

6 فوت (8/1متر)

5 فوت(5/1 متر)

دستها

3 انگشتي

بزرگترو دو انگشتي

ارتفاع ران

12 فوت(7/3 متر)

10فوت(3 متر)

طول

47-45 فوت(5/14 متر)

40 فوت(12 متر)

وزن

حدود 8 تن

حدود 5 تن

دندانها

بلند، چاقومانند، مضرس،‌عمل بريدن

مخروطي، مضرس، عمل خردكردن

اندازه و شكل مغز

كوچك، موزي شكل

بزرگتر و پهنتر

زمان زيست

حدود 95-100 ميليون سال قبل

حدود 65 ميليون سال قبل

محل زيست

آمريكاي جنوبي

آمريكاي شمالي

هوش

تي ركس، دايناسور نسبتا با هوشي بوده است. اگرچه در تي ركس، نسبت اندازه مغز به جرم بدن بسيار كوچك است، اما از دايناسورهاي ديگر بزرگتر مي باشد. مغز تي ركس بزرگتر از مغز انسان بوده است، اما مغز پيشين(بخشي ازمغز كه عمل تفكر را انجام مي دهد)، كوچك بوده است. مغز تي ركس، طويل و تقريبا استوانه اي شكل بوده است.

فقط تروپودهاي تكامل يافته،‌ مثل دايناسورهاي درومائوزاريد ( براي مثال دينونيچوس و ولوسيراپتور ) از تي ركس باهوشتر بوده اند.

هوش تي ركس، احتمالا در اندازه هوش كانوزاروس بوده است.

EQ - بهره هوشي

مراقبت از فرزندان

هيچ شاهد فسيلي مبني براينكه تروپودها (گوشتخواراني مثل تي ركس) از فرزندانشان مراقبت مي كرده اند يافت نشده است، اما احتمالا، مثل اكثر پرندگان، براي مدت زماني كوتاه بعد از زمان آسيب پذيري از نوزادانشان مراقبت مي كرده اند.

تحرك تي ركس

تي ركس، روي دو پا راه مي رفته و احتمالا دايناسوري سريع و تندرو بوده است. دم باريك و تيز اين جانور، در ايجاد توازن و برگشت سريع به هنگام دويدن نقش داشته است. سرعت دايناسورها ، با استفاده از مورفولوژي(مثل طول پا،‌طول گامها و جرم تقريبي بدن) و ردپاهاي فسيل شده آنها(كه در مورد تي ركس بسيار نادر است) تخمين زده مي شود. برخلاف تصورات قديمي، تي ركس دمش را سيخ نگه مي داشته است و آن را روي زمين نمي كشيده است.

در مورد اينكه آيا تروپودها ي كوتاه دست و سنگين(مثل تي ركس ، گيگانتوزاروس ، آلبرتوزاروس و آلوزاروس ) مي توانسته اند خيلي تند بدوند يا نه، مباحث و منازعاتي وجود دارد، زيرا اگرآنها به زمين مي خوردند، دستهاي كوچك آنها نمي شكست و آنها به سختي مجروح و زخمي مي شدند(جيمز فارلو، 1995). اين بدان معناست كه اين تروپودهاي بزرگ، جانوراني كند بوده و آهسته حركت مي كرده اند.

دكتر بروس روچيلد، از مركز استخوان شناسي شمال شرق اهايو، شواهدي از چهارده دنده شكسته شده را در آلوزاروس پيدا كرد كه نشان دهنده زخمهاي التيام يافته اي بودند كه احتمالا به هنگام سقوط به وجود آمده بودند. به احتمال زياد، اين استخوانها، استخوانهاي شكسته شده شكم بودند و اين سقوط به هنگام دويدن رخ داده بود(كه در16 آوريل 1998در مجله دانشمندان جديد،‌ چاپ شده است).

تجزيه اشعه ايكس فسيل آلوزاروس، نشان داد كه دنده هاي آلوزاروس، در نزديكي شانه(استخوانهاي شانه اي) ترك خورده و التيام يافته بودند. آلوزاروسها قادر بودند بعد از زمين خوردن و آسيبهاي سختي كه احتمالابه هنگام دويدن رخ مي داده است، بدن خود را ترميم كنند. بنابراين،‌ اين فرضيه كه احتمالا تروپودهاي بزرگ كوتاه دست، به اين علت كه بعد از سقوط توانايي ترميم را نداشته اند قادر به سريع دويدن هم نبوده اند، حداقل در مورد آلوزاروسها، رد مي شود. آلوزاروسها، بعد از سقوط و مجروح شدن، بارها خود را ترميم كرده اند.

در سال 1995، جيمز فارلو، از دانشگاه اينديانا- پوردو عنوان كرد كه تي ركس، نمي توانسته سريعتر از 20مايل در ساعت(32 كيلومتر در ساعت) بدود، زيرا اگر مي توانست، چنان شديد سقوط مي كرد و چنان شديد به زمين مي خورد كه در اثر اين زمين خوردن مي مرد. وزن تي ركس حدود 6 تن و ارتفاع آن بيش از 20 فوت(6 متر) بوده است اما آلوزاروس اندكي كوچكتر بود، حدود 3 تن وزن و 5/16 فوت(5 متر) طول داشت. فارلو مي گويد كه تحليل روچيلدبا فرضيه وي سازگار است زيرا آلوزاروس كوچكتر از تي ركس بوده است(جرم كمتر آلوزاروس، شدت برخورد را كمتر مي كرد در نتيجه جانور مي توانست بعد از سقوط، خود را ترميم كند). بنابراين ممكن است تي ركس دونده سريعي بوده باشد و اين امكان هم وجود دارد كه اينگونه نباشد.

طول پاي تي ركس حدود 5/3 متر و طول گامهايش(فاصله ميان ردپاها) به طور ميانگين حدود 76/1 متربوده است. طول ردپاهاي بزرگترين تي ركس، سويي، بيش از 12 تا 15 فوت(6/4-7/3 متر) بود و با سرعت بيش از 15 مايل در ساعت(24 كيلومتر در ساعت) مي دويد.

English view | Contact us : Info@ngdir.ir | Home