دگرساني يا آلتراسيونAlteration

فرايندي كه طي آن بر اثر تجزيه‌ كاني‌هاي سازنده‌ي سنگ‌هاي آذرين بيروني تحت تا‌ثير عوامل جوي (بخصوص آبهاي Co2دار)، كاني‌هاي جديدي تشكيل مي‌گردد، دگرساني يا آلتراسيون ناميده مي‌شود.
از ميان كاني‌هاي مختلف سنگ‌هاي آذرين، فلدسپات‌ها، ميكاها، آميفيبول‌ها و پيروكسن‌ها مقاومت كمتري در مقابل اين عوامل دگر‌سان كننده داشته و بيشتر تحت تاثير آنها قرار مي‌گيرند و شرايط را براي تجزيه سنگ مهيا مي‌نمايند.

بليمنت Belemnite:

نام موجودي منقرض شده از رده سرپايان
بلروفون Bellerophon:
نام موجودي كه از سيلورين تا ترياس مي‌زيسته و از گروه شكمپايان است.
بيوسفر (زيست كره) :Biosphere
محيطي كه در آن موجودات زنده زيست نموده و تكامل پيدا مي‌كنند. و شامل آبكره، هواكره و بخش بالايي سنگ كره مي‌شود.
 غار Cave:
حفراتي طبيعي بزرگ كه بر اثر انحلال كربنات كلسيم، ايجاد گسله و يا عمل انحلال آب در سنگها ايجاد مي‌شود.

كندريت Chondrite:
نام نوعي شخانه است.

زغال سنگ Coal:
كربوهيدراتهاي جامدي كه از تأثير فشار و دما بر روي بقاياي گياهان در طول زمان زمين‌شناسي به وجود آمده‌اند.

بلوک:

 پيروكلاستهايي با قطرها بيش از 64 ميلي‌متر كه در زمان تشكيل مذاب نبوده‌اند.

بمب:

 پيروكلاستهايي با قطر بيش از 64 ميليمتر كه در زمان تشكيل مذاب يا نيمه‌مذاب بوده‌اند.
پورفيري:

 نوعي بافت در سنگهاي آذرين كه بلورهاي دانه درشت در زمينه‌‌اي دانه‌ريز يا شيشه‌اي قرار گرفته‌اند.

پوميس:

 يك سنگ آتشفشاني پرحفره و بسيار سبك با تركيب ريوليتي كه معمولاً به صورت پيروكلاستيك است.

تفرا:

 نهشته‌هاي پيروكلاستيك سخت نشده با دانه‌هايي به اندازه‌هاي مختلف

آگات:

نوعي كالسدوني با لايه‌هاي متحدالمركز

آگلومرا:

 نوعي سنگ رسوبي كه ذرات سازنده آن، قطعات آذرين بزرگ‌تر از 2 ميليمتر مي‌باشند.

آمفيبوليت‌:

سنگي با تركيب بازيك كه كانيهاي عمده آن آمفيبول و پلاژيكولاز است و هورنبلند‌هاي آن جهت‌يافتگي ترجيحي مشخص دارند.

آندوزيت:

 يك سنگ آذرين بيروني كه كاني عمده آن آمفيبول و پلاژيوكلاز است و ممكن است با بازالت اشتباه شود.

بازالت:

 يك سنگ آذرين بيروني كه از پلاژيوكلازكلسيك و اكسيدهاي آهن تيره، اليوين و كلينوپيروكسن ساخته شده و با آندوزيت ممكن است اشتباه شود.

بازيك :

سنگهاي آذريني كه بين 45 تا 52% Sio₂ دارند.

هورنفلس:

 سنگ دگرگوني مجاورتي فاقد فولياسيون.
 

آمونيت Ammonites:

نوعي نرم‌تن كه شكل صدف آن شبيه شاخهاي آمون خداي رومي است. و امروزه فسيل آن را مي‌توان يافت.

آركئوپترويكس:

قديمي‌‌ترين پرنده‌اي كه تنها 4 نمونه از فسيل آن در شيستهاي آهكي آلمان پيدا شده است. آركئوپتري در دوران ژوراسيك مي‌زيسته است.

بندپايان Arthropooks:

 شاخه‌اي از نزم‌تنان كه شامل سخت‌پوستان، حشرات، عنكبوتيان و ... است.
 

پستانداران theriens:

 شاخه‌اي از مهره‌داران كه شامل كيسه‌دارن و جفت‌داران مي‌باشد.

پروكاربوت Procaryote:

 پروكاريوت به معني پيش‌هسته بوده و شامل موجوداتي است كه هسته آنها فاقد غشاء مي‌باشد و DNA مستقيماً در سيتوپلاسم پراكنده است. مانند باكتريها و جلبكهاي آبي

زمين ساخت فعال Active Tectonice:

 حركات زمين ساختي كه وقوع آنها در آينده متحمل بوده و جوامع بشري را تهديد مي‌كنند.

مخروطه افكنه Alluvial fan:

 عارضه‌اي مخروطي شكل از رسوبات آبرفتي كه در بسياري از مناطق كوهستاني در اقليم‌هاي خشك و نيمه‌خشك ديده مي‌شود.

آبرفت Alluvium:

 رسوباتي كه توسط آبراهه‌ها و رودخانه‌ها بر جاي گذاشته مي‌شوند.

سن‌يابي به روش اسيد آمينه AminoAcid Dating:

سن‌يابي بر اساس بررسي نسبت اسيدهاي‌آمينه راستگرد در بدن موجود زنده به اسيدهاي‌امينه نوع چيگرد باقي‌مانده از زمان حيات همان موجود.
 

سطح اساس Base level:

پائين‌ترين سطحي كه يك سيستم رودخانه‌اي معين در آن زهكشي مي‌شود.

زمين لغزش land slide:

 هر نوع حركت ذرات كه ناشي از نيروي جاذبه زمين باشد گاهي نيز زمين لغزش بر اثر وقوع زلزله روي مي‌دهد.

لرزه‌نگار Siesmograph:

دستگاهي كه امواج زمينلرزه را اندازه‌گيري كرده و بر روي صفحاتي به نام لرزه نگاشت ثبت مي‌كند.

: دبي سنگ‌هاي آذرين debite

شكستگي‌هاي طبيعي سنگ آذرين كه در نتيجه عواملي چون نيرو‌هاي تكتونيكي، تغييرات سريع درجه حرارت ( انقباض و انبساط ) و عمل فيزيكو شيميايي آبهاي نافذ ايجاد مي‌شوند را دبي سنگ آذرين مي‌نامند.

: كيمبرليت

يك سنگ اولترامافيك كه غالباً به صورت توده‌هاي نفوذي كوچك دهانه‌هاي انفجاري را پر مي‌كند و گاهي حاوي الماس است.

كوارتزيت:
نوعي سنگ دگرگوني كه بخش اعظم آن را كوارتز تشكيل مي‌دهد و معمولاًُ در اثر تجديد تبلور ماسه سنگهاي سرشار از كوارتز و يا چرت به وجود مي‌آيد.

: گابرو
سنگ آذرين دروني دانه درشت كه فلدسپات پلاژيوكلاز كاني اصلي آن است.

گرانيت:
سنگ آذرين دروني با كوارتز فراوان و فلدسپات‌هاي دانه درشت.

لاپيلي:
قطعات آذرآواري با اندازه 2 تا 64 ميليمتر.

 :برش
سنگي حاوي خرده سنگهاي شكسته شده با گوشه‌هاي زاويه‌دار.

آلبيت Albite:
نام يك كاني سيليكاته و داراي سديم و آلومينيوم فراوان است.

استنوسفر (سست‌‌كره) Asthenosphere:
لايه خميري شكل در زير سنگ‌كره كه با كاهش سرعت عبور امواج زمينلرزه و افزايش ناگهاني دمامشخص مي‌شود.

اتمسفر (هوا كره) Atmosphere:
پوشش گازي اطراف كره زمين كه بخش عمده آن از اكسيژن و نيتروژن ساخته شده است.

برخان Barkhan:
تپه‌اي ماسه به شكل نيم دايره كه عمود بر جهت وزش باد ايجاد مي‌گردد.

بوكسيت Bauxite:
اكسيد آلومينيوم با فرمول Al₂o₃. 2H₂o

: كاني

كاني عبارت است از عناصر يا تركيبات شيميايي طبيعي جامد، همگن، متبلور و ايزوتوپ با تركيبات شيميايي نسبتاً معين كه در زمين يافت مي‌شود خواص فيزيكي كانيها در حدود مشخص ممكن است تغيير كند.

دگرگوني هيدرو ترمال:

دگرگون شدن سنگها و تبلور كانيهاي جديد بر اثر واكنشهاي مرتبط با افزايش آب از سنگهاي آذرين

دونيت:
سنگهاي آذرين دروني يا دگرگوني تيره رنگ با درصد اليوين بسيار بالا

ديوريت:
سنگ آذرين دروني با پلاژيوكلاز فراوان و مقدراي پيروكسن ، هور نبلند و بيوتيت

ريوليت:
سنگ آذرين بيروني اسيدي كه حاوي كوارتز و فلدسپات فراوان است و اين كانيها در يك خميره شيشه‌اي قرار گرفته‌اند.

سري واكنشي باون
برخي واكنشهاي عادي كه در خلال تبلور و تفريق سنگ‌هاي آذرين رخ مي‌دهند.

سنگ اولترا بازيك
سنگهايي با Sio₂ كمتر از 40 %
 

سنگهاي اولترا مافيك

سنگهاي آذرين دروني كه بخش اعظم آنها را كانيهاي تيره تشكيل داده است.
 

سنگ پيرو كلاستيك

سنگي كه بيش از 75% قطعات سازندة آن حاصل قطعه قطعه شدن ماگما و يا بلور هاي آن است.

شيست
سنگ دگرگوني داراي شيستوزيته
شيستوزيته
لايه‌بندي‌هاي ظريفي كه در امتداد آن ، سنگ دگرگوني تبلور يا تجديد تبلور يافته مي‌تواند به راحتي خرد شود.

شيشه
مايعي غليظ و غير متبلور كه با گذشت زمان مي‌تواند متبلور شود.

ضريب رنگي
درصد كانيهاي روشن به كانيهاي تيره در يك سنگ آذرين

فنوكريست
بلورهاي نسبتاً بزرگ در يك خميره ريزدانه در سنگهاي آذرين كه با چشم غير مسلح به خوبي قابل روئيت باشند.

 كانون focus
محلي در زمين كه زمين لرزه از آن نقطه سرچشمه مي‌گيرد.

 ليتو سفر (سنگ كره) lithosphere
فوقاني ترين بخش زمين و بخش بالايي گوشته را شامل مي شود.

توف
رسوبات آذر آواري سخت شده كه از ذرات خاكستر ساخته شده‌اند.

توفيت
رسوباتي كه بين 25 تا 75 % ذرات آن از قطعات آذرآواري باشد.

سنگ آذرين حد واسط
سنگهاي آذريني كه مقدار sio2 آنها بين 52 تا 63% است.

خاكستر
ذرات جامد آتش فشاني سخت نشده‌اي با قطر كوچكتر از 2 ميلي‌متر

 خميره(ماتريكس)
زمينه ريز دانة سنگها كه بلورهاي درشت تر در آن غوطه‌ورند.

داسيت
سنگ آتش فشاني با كوارتز و پلاژيوكلاز فراوان
 دگرگوني پسروند(قهقرايي)
دگرگوني حاصل از كاهش فشار و دما
دگرگوني پيشرونده
دگرگوني حاصل از افزايش فشار و دما

 دگرگوني مشاورتي (حرارتي) contact metamorphism
تبلور مجدد مواد بر اثر افزايش دما بدون تأثير فشار در اطراف توده‌هاي نفوذي آذرين

دگرگوني تدفيني
نوعي دگرگوني كه بر اثر فشار ناشي از تدفين ضخامت زيادي از سنگها به وجود مي‌آيند.
دگرگوني ناحيه‌اي
دگرگون شدن سنگها در يك مقياس بزرگ.

: كوهزايي Orogeny

بالا آمدن توپوگرافي يك ناحيه از زمين بر اثر فعاليتهاي تكتونيكي

كوهپايه Pediment:
سطح فرسايشي كم‌شيب در محدوده بين كوهستان و دشت كه توسط رسوبات آبرفتي پوشيده شده باشد.

:زمين ساخت صفحه‌اي Plate Tectonics
لگوي جهاني زمين ساخت كه در آن قاره‌‌ها و اقيانوسها بر روي صفحات ليتوسفر (سنگ‌كره) قرار گرفته‌اند و اين صفحات داراي حركات نسبي نسبت به يكديگرند.

 :دوره پليستوسPleistocene Epoc
يكي از دورهاي دوران سنوزوئيك كه از 1/65 ميليون سال پيش تا 10 هزار سال قبل را شامل مي‌شود و در طي آن يخچالها در بسياري از نقاط زمين گسترش يافته‌اند.

:كواترنر Quaternary
جوانترين دوره زماني زمين‌شناسي از دوران سوم كه از 1/65 ميليون سال پيش شروع شده و شامل پليستوسن و هولوسن مي‌باشد.

سن‌يابي راديوكربن:RadioOcarbon Dating
روشي براي يافتن سن مواد آلي كه از محاسبه نسبت كربن پرتوازي 14 به كرين‌هاي پايدار 12 و 13 بدست مي‌آيد.

واريزه :Colluvium
مواد رسوبي كه به وسيله نيروي جاذبه معمولاً بر روي شيبها نهشته مي‌شوند.

زمينلرزه :Earthquake
حركت و لرزش ناگهاني زمين كه بر اثر رها شدن ناگهاني انرژي در نقاطي چون گسلها ايجاد مي‌شود.

دشت سيلابي Flood palin:
زمين مسطح كه در كنار يك آبراهه رودخانه توسط جابجايي رودخانه‌هاي مثانه‌رو و يا سيلابهاي دوره‌اي به وجود آمده است.

تاقديس :Anticline
چيني كه تحدب لايه‌ها در آن به سمت بالا قرار گرفته و لايه‌هاي مركزي قديمي‌تر از لايه‌هاي سطحي‌اند.

 ناوديس:
چيني كه تحدي‌ لايه‌هاي آن به سمت پايين است و لايه‌هاي مركزي جوانتر از لايه‌‌هاي بيروني‌اند.

گسل:Fault
شكستگي‌هايي كه در آنها به موازات سطح جابه‌جايي انجام گرفته باشد.

ناپيوستگي موازي :Disconformity
ناپيوستگي‌ها انقطاع در توالي چينه‌شناسي هستند و نشان‌دهنده جدايي سنگها و سازنده‌هايي است كه داراي سن‌نسبي گوناگونند.

دگرشيبي Angulan Unconformity:
نوعي از ناپيوستگي كه در آن طبقات دو طرف سطح ناپيوستگي با نسبت به هم جابجا شده باشند.

ناپيوستگي موازي :DisconFormty
نوعي ناپيوستگي كه در آن سنگهاي طرفين سطح ناپيوستگي با هم موازي هستند.

ناپيوستگي آذرين پي (بلورين پي) Non conformity
اگر سنگهاي بدون فرسايش Paracon formity
ناپيوستگي‌اي كه در آن سنگهاي طرفين سطح فرسايش يافته با هم موازي هستند اما تفاوت سني مشخصي دارند.
 

بزرگي زمينلرزه Magnitude:

اندازه‌گيري مطلق انرژي يك زمينلرزه مشخص را گويند.

گوشته (جبه) :Mantle
بخشي با ضخامت حدوداً 2900 كيلومتر كه بين پوسته و هسته زمين قرار دارد.

مئاندر (پچ‌رور) Meander:
هر يك از پيچ و تابهاي موجود در مسير رودخانه‌هاي پرپيچ و خم را گويند.

لرزه نگاشت Seismogram:

كاغذي كه امواج حاصل از زمين‌لرزه به وسيله دستگاه لرزه‌نگار بر روي آن ثبت مي‌شود.

 زلزله‌شناسي :Seismology

علم مطالعه و بررسي زمين‌لرزه‌ها

شبكه لرزه‌نگاري:
شبكه‌اي متشكل از دستگاههاي لرزه نگاري جهت ثبت امواج حاصل از زمين‌لرزه‌‌ها

تنش :Stress
مقدار نيرو در واحد سطح

واتنش (كرنش) Stain:
ميزان تغيير شكلي كه بر اثر اعمال تنش ايجاد مي‌شود.

منطقه فرورانش :Subduction Zone
پهنه‌اي باريك و طويل در حاشيه صفحات تكتونيكي، جايي كه يك صفحه اقيانوس به زير صفحه ديگر فرو مي‌رود.
 

زمين ساخت (تكتونيك) Techtonic:
علم بررسي فرايندهاي تغيير شكل و حركت پوسته زمين و ساختارها و عوارض حاصل از اين فرايندها.

پادگانه يا تراس ‌Terrace:
يك سكوي افقي در نزديك رودخانه‌ و يا خطوط ساحلي كه بر اثر عملكرد آب ايجاد شده و سن سكوهاي بالايي قديمي‌تر از سكوهاي پائيني است.

سن يابي به روش لومينانس گرمايي Thremolominescence Dating:
در اثر دريافت حرارت در طول زمان برخي از الكترونهاي مواد به ترازهاي بالاتر الكتروني مي‌روند كه با حرارت اين‌گونه مواد در آزمايشگاه و اندازهگيري نور ساتع‌شده از آنها توسط دستگاههاي نورسنج حساس، مي‌توان زمان دفن اين مواد يا به عبارتي زماني كه ديگر انرژي حرارتي دريافت نكرده‌اند را تعيين نمود.

تسونامي يا آبتاز Tsunami:
امواج عظيم اقيانوس كه بر اثر وقوع زمينلرزه در كف اقيانوسها و يا زيرسواحل پديد مي‌آيند.

فرايش Uplift:
هر نوع حركت رو به بالا و عمود بر سطح زمين كه البته هميشه با افزايش ارتفاع همراه نمي‌باشد.

سن‌يابي رسوبات فصلي درياچه‌ها :vare chonology
با شمارش مجموعه‌هاي دانه‌ريز و تيره مربوط به فصول سرد و لايه‌هاي دانه درشت و روشن‌تر كه مربوط به فصول گرم سال هستند مي‌توان سن رسوبات درياچه‌ها را تعيين نمود. هر سال شامل يك لايه تيره و يك لايه روشن است.

نقشه برداري
رشته‌اي كه هدف از آن تعيين شكل اشكال و عوارض سطح‌ زمين است.

سيستم موقعيت‌يابي جهاني (GPS):
يك روش نقشه‌برداري جهت تعيين موقعيت مناطق كه توسط شبكه‌اي ماهواره‌‌اي به كار مي‌رود و توسط وزارت دفاع ايالت متحده آمريكا پشتيباني مي‌شود.

گسل پنهان :Hidden Foult
گسلي كه سطح جدا شده آن از سطح زمين قابل مشاهده نبود و براي شناسايي آن از شواهد ژئوفيزيكي استفاده مي‌كنند.

دور هولوسن:
يكي از دورهاي دوران سنوزوئيك كه تقريباً‌ از 10000 سال قبل شروع شده و تا امروز ادامه دارد.

زمين لرزه‌‌هاي القايي Induced sismicity:
زمين لرزه‌‌هاي حاصل از فعاليتهاي بشري

درزه Joint:
شكستگي‌هايي كه اثر جابجايي بر روي صفحات آنها مشخص نباشد.

كارست :Karst
اشكال سطحي يا عمقي كه معمولاً بر اثر فرسايش انحلالي سنگهاي كربناته به وجود مي‌آيند.

هوازدگي Weathering:
تمامي فرآيندهاي فيزيكي و شيميايي كه موجب خرد شدن سنگهاي سطح زمين و يا نزديك به آن مي‌شوند.

چپن :Fold
خميدگي‌‌هايي كه بر اثر تأثير نيروهاي تكتونيكي بر سنگهاي پوسته زمين ايجاد مي‌شوند.

:ماگما

به معني خمير از واژه‌اي يوناني گرفته شده است كه براي مواد مذاب طبيعي با تركيب سيليكاته بكار مي‌رود. مايعي است سيليكاته كه گرانروي زيادي دارد همراه با گاز و مواد فرار.

پلي‌كروئيسم:

برخي از كانيهاي شفاف در جهات مختلف بلورهايشان، رنگهاي متفاوتي را نمايش مي‌دهد كه به اين پديده چندرنگي يا پلي‌كرئيسم گويند.

:شبه كاني

اصطلاح شبه‌كاني جهت معرفي آن دسته از مواد طبيعي كه تمامي خواص كاني بجز سيستم تبلور را دارا هستند بكار مي‌رود.

:سيليكاته

واحد اصلي سازنده‌ي ساختمان سيليكاتها، تترائدرهايSiO4 است كه ممكن است توسط يك يا چند اتم اكسيژن خود با هم ارتباط برقرار نمايند. بارهاي خنثي نشده اكسيژن‌هاي باقي مانده توسط ساير كاتيون‌ها خنثي مي‌گردند و شامل:
1- تترو سيليكاتها 2- سورو سيليكاتها 3- سيكلو سيليكاتها 4- اينو سيليكاتها 5- فيلو سيليكاتها 6- تكتو سيليكاتها

:فرا

تفرا:

هر نهشته پيروكلاستيك است كه سنگ نشده باشد و معمولاً بر اساس نوع و اندازه قطعاتي كه دارد مشخص مي‌شود.

:تعريف آتشفشان 

آتشفشان به عنوان يك راه ارتباطي بين مناطق درون زميني يعني جايي كه در اثر حرارت سنگهاي آن به صورت مذاب در آمده‌اند و سطح زمين مي‌باشد و از آن گدازه و مواد پيروكلاستيك و گازها و غيره خارج مي‌شود. هنگاميكه مواد مذاب به سطح زمين مي‌رسد غالباً برجستگيها و اشكال خاصي ايجاد مي‌نمايد.
در بيشتر مراحل خروج مواد فعاليت آتشفشانها با مراحل آرامش همراه مي‌باشد كه به طور متناوب است. اين مرحله آرامش ممكن است طولاني شود كه اين مرحله را خاموشي آتشفشان مي‌نامند.

: تعريف اقتصادي

زمين‌شناسي اقتصادي (Econo mic Geology) يكي از مهمترين، گسترده‌ترين و در عين حال با سابقه‌ترين شاخه‌هاي علوم زمين است. اين شاخه از علوم، به آن بخش از علوم زمين مي‌پردازد كه به واسطه منافع اقتصادي و كاربرد صنعتي براي بشر حايز اهميت‌اند. ذخاير معدني فلزي و غيرفلزي، آبهاي زيرزميني، نفت، گاز، زغال‌سنگ، همگي در زمره‌ي موضوعات مورد بحث اين رشته‌اند. با پيشرفت و گيتردگي روزافزون علوم زمين، برخي از موصوعات فوق مانند آبهاي زيرزميني، نفت و زغال‌سنگ به صورت رشته‌هاي مجزا درآمده و جايگاهي مستقل يافته‌اند.
اين بخش به معرفي علم زمين‌شناسي مي‌پردازد كه بخش وسيعي از فرآيندهاي كاني‌سازي و كانسارزايي در ليتوسفر را مورد بحث قرار مي‌دهد. 

جهان يا عالم (universe):

جهان يا عالم فضاي است بي‌پايان كه ميلياردها، ميليارد كرات آسماني در آن به صورت معلق در حال حركت قرار گرفته‌اند. جهان يا عالم وجود از واحدهاي كوچكتري بنام ابر خوشه كهكشاني و ابر خوشه‌ها از واحدهاي كوچكتري به نام خوشه كهكشاني و خوشه هاي كهكشاني از واحدهايي بنام كهكشان تشكيل شده‌اند.

منظومه‌ها واحدهاي كوچكتر از كهكشان هستند كه منظومه شمسي جزئي از كهكشان راه شيري مي‌باشد. طبق محاسبات انجام شده جهان فضايي است به شعاع حدود 5 ميليارد سال نوري و سال نوري معادل 1010×946كيلومتر مي‌باشد.