ثبت شده توسط فاطمه محمد کریمی | ثبت: 2020-09-13 10:07:05.0 | دسته بندی: زمین شناسی

خلاصه گزارش نقشه 1:250،000 کوه گوگرد

سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور در راستای وظایف سازمانی، نقشه ‏های زمین‏ شناسی و گزارش‏ های توصیفی مرتبط با نقشه‏ ها را در مقیاس 250 هزارم تهیه نموده است. گزارش حاضر، خلاصه‏ ای از گزارش نقشه زمين شناسي ورقه 1:250000 کوه گوگرد به منظور شناخت کلی از محدوده مطالعاتی می باشد.

گزارش نقشه 1:250000 کوه گوگرد

  ورقه كوه گوگرد با مختصات طول 53 درجه تا 53 درجه و 30 دقیقه خاوري و عرض هاي جغرافيايي 34 درجه و 30 دقیقه  تا 35 درجه شمالي در ميانه نيمه شمالي چهارگوش 1:250000 كوه گوگرد (وحدتي- فرهاديان، 1374)‌ و جنوب تا جنوب باختري سمنان جاي دارد. از نگاه تقسيم بندي هاي زمين شناختي، گستره نقشه كوه گوگرد در حاشيه شمالي ايران مركزي و شمال حوضه كوير بزرگ (نمك) ايران جاي گرفته است.

چینه شناسی
قدیمی ترین واحد سنگی، سنگ های دگرگونه کوه دم می باشد که شامل متادیاباز، شیست ها، فیلیتها،‌ سنگ آهک متبلور می باشد. سن این واحد سنگی پرمین می باشد. همبری فوقانی سنگ های دگرگونی کوه دم با سازند جمال ناهمساز می باشد، رسوبات سنگهای دگرگونه کوه دم در مناطق شرق کوه گرک آب برونزد دارد.
سازند جمال متشکل از سنگ آهک خاکستری، قهوه ای تیره، سنگ آهک، دولومیتی می‌باشد. بر روی سازند جمال سازند سرخ شیل به صورت ناهمساز قرار گرفته است. سن بررسی شده برای این سازند پرمین می باشد. نهشته های سازند جمال در مناطق شمال روستای ملک آباد رخنمون دارد.
واحد سنگی سازند سرخ شیل متشکل از کوارتزیت ماسه سنگ کوارتزی شیل سیلت دار، دولومیت می-باشد. همبری فوقانی سازند سرخ شیل با سازند شتری همساز و همبری تحتانی این سازند با سازند جمال ناهمساز می باشد. سن در نظر گرفته شده برای سازند سرخ شیل تریاس پیشین می باشد. نهشته های سازند سرخ شیل در منطقه کوه تلخه رخنمون دارد. سازند شتری شامل دولومیت قهوه ای- قرمز می باشد که دارای سن تریاس میانی است.
سازند اسپهک به صورت همساز بر روی سازند شتری قرار گرفته است، نهشته های سازند شتری در مناطق غرب کوه تلخه رخنمون دارد. سنگ شناسی واحد اسپهک شامل سنگ آهک روشن می باشد. سن این واحد تریاس پسین (لادینین- کارنین) می باشد.
بر روی سازند اسپهک به صورت ناهمساز سازندهای نای بند و شمشک قرار گرفته سازندهای نای بند و شمشک تشکیل شده از ماسه سنگ، شیل، شیل زغال دار، درون لایه های سنگ آهک و بخشهای تحتانی می باشد، سن این سازندها ژوراسیک پیشین می باشد.
همبری فوقانی سازندهای نای بند و شمشک ناهمساز با سنگ آهک اوربیتولین دار می باشد. واحد سنگی کرتاسه به دو قسمت تقسیم می شود کرتاسه پیشین که شامل سنگ آهک اوربیتولین دار مارن، سنگ آهک مارنی، شیل سیلتپ دار می¬باشد، که سن آپتین- آلبین برای آن در نظر گرفته شده است. واحد سنگ کرتاسه پسین که شامل سنگ شناختی سنگ آهک، مارن و سنگ آهک مارنی می باشد. کرتاسه پسین به صورت همساز و ناهمساز بر روی کرتاسه پیشین قرار گرفته است و همبری فوقانی کرتاسه پسین با پالئوسن ناپیوسته می باشد. نهشته های کرتاسه در مناطق جنوب کوه تلخه، ملک آباد و کوه گرگ آب رخنمون دارد.
واحد سنگی پالئوسن که کنگلومرای کرمان را دربر می گیرد، متشکل از کنگلومرای تخته سنگ دار می باشد. کنتاکت فوقانی کنگلومرای کرمان با ائوسن ناهمساز می باشد. نهشته های پالئوسن در مناطق شمال کوه گرگ آب و شرق کوه قلعه سردار و شمال و شرق چاه قرقره رخنمون دارد.
واحد سنگی ائوسن پیشین متشکل از توف، مارن، ماسه سنگ توفی، برش آندزیتی، توفیت، ماسه سنگهای وابسته، توف برشی ریوداسیتی، ریوداسیت، ایگنبریت، سنگ آهک، توف اسید می باشد. ائوسن میانی به صورت ناپیوسته بر روی ائوسن پیشین قرار گرفته است. نهشته¬های ائوسن پیشین در مناطق شمال کوه گرگ آب جنوب کوه قلعه سردار رخ نمون دارد.
واحد سنگی ائوسن میانی متشکل از مارن، توف ریولیتی، ماسه سنگ و سنگ آهک نومولیت¬دار، کنگلومرا و برش آتشفشانی، توف ماسه ای، گچ،‌ سنگ آهک ماسه ای نومولیت دار می باشد. همبری فوقانی ائوسن میانی به صورت ناهمساز با ائوسن پسین می باشد. نهشته¬های ائوسن میانی در مناطق جنوب و شمال روستای ملک آباد، جنوب کوه تلخه و شمال کوه گرگ آب برونزد دارد. واحدهای ائوسن پسین در مناطق غرب روستای ملک آباد، جنوب کوه تلخه، شرق کوه گرگ آب برونزد دارد. واحد سنگی ائوسن پسین شامل مارن، سیلت  سنگ خاکستری، شیل آهکی کنگلومرا، سنگ آهکی مارنی نومولیت¬دار میباشد. کنتاکت بالایی این واحد با ائوسن اولیگوسن ناپیوسته می باشد.
واحدهای ائوسن اولیگوسن متشکل از داسیت، داسیتیک آندزیت می باشد، اولیگوسن پیشین به صورت ناپیوسته بر روی این واحد قرار گرفته است. رسوبات ائوسن اولیگوسن در مناطق کوه تلخه رخنمون دارد.
سازند قرمز تحتانی تشکیل شده از کنگلومرای قرمز، ماسه سنگ، مارن، گچ، انیدریت، نمک می باشد، سن این واحد اولیگوسن پیشین در نظر گرفته شده، همبری فوقانی اولیگوسن با میوسن ناهمساز می باشد. نهشته های اولیگوسن پیشین در مناطق شمال شرق کوه گرگ آب،‌کوه تلخه رخنمون دارد.
 سازند قم در رخنمونی باریک و در پایه گسلیده در گسترشهای باختر تاقدیس، شمال کویر و در نواحی خاوری کوه گوگرد تناوبهایی از سنگ آهک، مارن، سنگ آهک ارگانودتریتیک می باشد، سن این سازند میوسن زیرین می باشد، سازند قرمز فوقانی به صورت همساز و ناپیوسته بر روی سازند قم قرار گرفته است.
سازند قرمز فوقانی در برگیرنده پرگسترش ترین و ستبرترین نهشته های قرمز رنگ میوسن میانی و بالایی می باشد که به شکل تاقدیس ها و ناودیس ها مورد بررسی قرار گرفته اند. مرز میوسن پیشین با میانی دارای ناپیوستگی همشیب و فرسایش می باشد. سازند قرمز فوقانی متشکل از شیل های رنگارنگ مارن گچی سلیت دار قرمز، تبخیری¬ها، ماسه سنگ حفره دار قرمز، سلیت سنگ و لایه ی سنگ قهوه ای و مارن سیلت دار، لایه سنگ قهوه ای روشن، افق های گچ و نمک، لایه سنگ سبز و خاکستری روشن و قرمز به طور محلی درون لایه های تبخیری را داراست.
نهشته¬های پلیوسن کواترنری بر روی سازند قرمز بالایی اغلب دارای سطوحی فرسایشی بودند و تنها در کنج شمال باختری رخنمون دارند. نهشته های کم شیب کنگلومرایی،‌ ماسه سنگی این واحد با ناپیوستگی زاویه دار بر روی نهشته¬هایی با درجه متوسط چین خورده عضو میوسن پدیدار شده اند.
واحد کواترنری در گستره  بررسی شده در نیمه جنوبی و جنوب شرقی گسترش بیشتری پیدا نموده است. واحدهای سنگی کواترنری شامل پادگانه ها و مخروطه افکنه های کنگلومرایی پادگانه¬های مرتفع مخروطه افکنه های قدیمی، پهنه های ماسه بادی، تپه های ماسه بادی پست ماسه های بادی متوسط و مرتفع، ماسه دریاچه ای، تراورتن، پهنه های لای، دریاچه نمک موقت و نمک مرطوب می باشد.
سنگ های آذرین کوه گوگرد به دو دسته تقسیم می شوند:
1)    سنگهای نیمه آتشفشانی که شامل آندزیت و ریوداسیت که به سن ائوسن می باشد و سنگهای دایکی متوسط و بازی به سن ائوسن میانی و اولیگوسن می باشد.
2)    سنگهای نفوذی که دارای گابرو اولیوین دار، گابروآنالیسم دار به سن ائوسن میانی و گرانودیوریت، گرانیت پرفیری به سن ائوسن پسین می باشد.
حوزه گنبدهای نمکی شامل تبخیری ها به سن ائوسن که در جنوب شرقی تاقدیس کوه گوگرد شرقی رخنمون دارد.
واحد سنگی اولیگومیوسن متشکل از سنگ گچ غوطه ور، تناوب های گچ و مارن، توف، ماسه سنگ توفی، سنگ آهک ماسه ای، توفیت، پیروکسن دیاباز، کوارتز آندزیت، شیل کاغذی بیتومین دار قهوه ای تیره و نمک می باشد که در مناطق تاقدیس کوه گوگرد شرق برونزد دارد.
زمين شناسي اقتصادي  
    1-پتاس: اين كاني، مهمترين هدف پي جوئي هاي اكتشافي بوده است، ولي در نمونه هاي تهيه شده در محدوده گنبدهاي بررسي شده، هنوزلايه هاي  كاني پتاس شناسائي نشده اند.
   2-رس ها: در بخش مركزي گنبد، نمونه تهيه شده از مارن هاي رسي روشن سخت كمي آهكي با چسبندگي زياد به زبان، جاي گرفته برروي نمك ها و در زير گچ هاي سنگ پوشش، در بررسي هاي با اشعه ایکس، ايليت تشخيص داده شده اند.
   3 -قير نفتي: شمال تا شمال خاوري گنبد، در ميان لايه هاي شيل هاي كاغذي مواد آلي (بيتومين) دار واحد نمك جوانتر، گاهگاهي، لايه هاي چند ميليمتري تا چند سانتيمتري سرشار از مواد آلي پرتراكم تر، نمائي همسان قير هوازده پيدا نموده و به قير نفتي (طبيعي) مشهورند. در حرارت شعله، به گونه اي ضعيف، سوخته و بوي قير داغ شده مي دهند. در بررسيهاي آزمايشگاهي نمونه تهيه شده، در دماي 100 درجه سانتيگراد، رطوبت، 12/2 درصد و مواد فرار، 66/40 درصد بوده اند.
    4-همي هيدرات: شمال تا شمال خاوري گنبد، نمونه نرم سفيد رنگ تهيه شده از زير مارن ها و گچ ها ولي در بالاي نمك ها، در بررسيهاي با اشعه ایکس، ژيپس و همي هيدرات تشخيص داده شده اند. همي هيدرات، سولفات كلسيم با نيم مولكول آب است، يعني ژيپس، 5/1 مولكول آب از دست مي دهد تا همي هيدرات شود (همسان گچ پخته معمولي). نوع آلفاي آن، قابليت سفت شدن بهتر براي قالب گيري دندان دارد و نوع بتاي آن، براي شكسته بندي و غيره  . . . كاربرد دارد.
     5-گوگرد: در برداشت هاي روي زمين (1366)، جايگيري كاني گوگرد در درزه ها و شكستگي هاي معدن با خاستگاه گرمابي (هيدروترمال)، شناسائي گرديده (وحدتي- فرهاديان، 1367)‌ نمونه هاي تهيه شده از سنگ گچ هاي معدن گوگرد دلازيان و يا سنگ پوشش هاي گچي گنبدهاي نمكي فاقدگوگرد بوده اند.
      6-نمك: ستبراهائي از چند تا چند ده متر از اين كاني در جاي تا جاي شماري از گنبدها پديدار شده اند. شمال گنبد و در جايگاه معدن نمكي متروكه، 25 تا 30 متر نمك سفيد و خاكستري بلورين كدر، براي مصارف خوراكي بهره برداري مي شده اند. گاهي ميان لايه هاي نيم تا يك متري نمك هاي دودي رنگ ولي با همان مزه شور عادي نمايان شده اند. در بررسيهاي اسپكترومتري كيفي نمونه هاي تهيه شده، درجه 5 براي Na و درجه 3 براي Mg و گاهي Sr و درجه 2 براي Ca بدست آمده اند. شمال تا شمال خاوري گنبد، ستبراهائي چند ده متري از نمك هاي بلورين روشن درهم پيچيده با اندکی ميان لايه هاي قرمز رنگ داراي همان مزه شور عادي (بي پتاس) پديدار شده اند.
   7-گچ: ستبراهائي تا 20 الي30 متري و ذخائري فراوان از گچ هائي اغلب خردشده، از باشندگان اصلي بيشتر گنبدهاي نمكي حوضه كويرند.  
8-املاح تبخيري: در كفه ها و آبگيرهاي گستره بررسي شده و حوضه كوير، نهشته ها و شورابه هائي سرشار از نمك و ديگر املاح تبخيري و پتاس، از خاستگاه شست و شوي گنبدها و نهشته هاي سازند قرمز بالائي، پديدار شده اند كه موضوع بررسيهاي اكتشافي تفصيلي چندي بوده (نبيان و ديگران) و در پاره اي نقاط، بهره برداري هم شده اند.

ضمائم پیوست
نویسنده
1سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور