ثبت شده توسط فاطمه محمد کریمی | ثبت: 2020-09-13 08:37:47.0 | ویرایش: 2020-09-13 12:36:33.0 | دسته بندی: زمین شناسی

خلاصه گزارش نقشه 1:250،000 قائن

سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور در راستای وظایف سازمانی، نقشه‏ های زمین‏ شناسی و گزارش ‏های توصیفی مرتبط با نقشه‏ ها را در مقیاس 250 هزارم تهیه نموده است. گزارش حاضر، خلاصه‏ ای از گزارش نقشه زمين شناسي ورقه 1:250000 قائن به منظور شناخت کلی از محدوده مطالعاتی می باشد.

گزارش نقشه 1:250000 قائن

منطقه زیر پوشش نقشه چهارگوش قائن بخش شمالی مرکز استان خراسان را شامل می گردد. کوه های مرتفع در روندهای مختلف که به وسیله زمینهای پست از هم تفکیک گردیده که به وضع تکتونیکی منطقه مرتبط و فیزیوگرافی ویژه منطقه را مشخص می نماید. اين نقشه که بين طولهای جغرافيائی 58 درجه و 30 دقیقه تا 60 درجه شرقی و عرضهای جغرافيائی 33 تا 34 درجه شمالی قرار دارد.


چينه شناسي
 واحدهای ساختمانی با تاریخچه زمین شناسی متفاوت به وسیله گسلهای بزرگ و گسترده (غالبا به شکل Tranccurrent) از هم تفکیک گردیده اند. واحدهای بزرگ عبارتند از: بلوک های شمال باختری و خاوری، زون مرکزی و واحد شمال باختری است. کهن سال ترین سنگها با سن احتمالی پروتروزوئیک عبارتند از گنایس، گرانیت، سنگهای آتشفشانی دگرگونه و نهشته های دگرگون شده  محصور در بین گسله هائی از زون مرکزی مربوط به جنوب قائن می باشند.
نهشته های پالئوزوئیک و تریاس در بلوک های بالا آمده از سنگهای کربناته پرمین-تریاس آغازی به طور محدود، در بخش جنوبی مشاهده می شوند. در بلوک شمال باختری، باختری و شمال خاوری نهشته هائی با پی سنگ نامشخص به سازند شمشک و بغمشاه نسبت داده شده اند. این دو سازند به وسیله سنگ آهک بادامو از هم تفکیک می گردند. بخشی از نهشته های شمشک در نقاطی دریائی و دارای درون لایه هائی از گدازه های آندزیتی و آذر آواری بوده که به وسیله سنگهای نفوذی کم عمق قطع گردیده اند. در بلوک شمال باختری و شمال خاوری ترادف قطوری از سنگ آهک، ماسه سنگ و شیل روی سازنده بغمشاه قرار گرفته است و این مجموعه با سازند قلعه دختر هم ارز می باشد. رسوبات پرمین- تریاس در مناطق جنوب کله شل آباد رخنمون دارد.
سه بخش زیرین آن ژوراسیک بالا بوده و بخش رویی احتمالا به نئوکومین تعلق دارد. رسوبات ژوراسیک در مناطق غرب دوست آباد، شمال و جنوب کمر لشکورگاه، شمال و جنوب شیر مرغ، جنوب و شمال خطیبی، اطراف قائن رخنمون دارد.
 نهشته های بعد از نئوکومین و کرتاسه پیشین، به طور عمده دارای رخساره حاشیه سکوی قاره ای است، در بلوک شمال خاوری به صورت سنگ آهک های چهره ساز مرتفع با سن بارمین تا سنومانین ظاهر می گردند. در زون مرکزی نیز سنگ آهک همانندی به صورت یک واحد رورانده وجود دارد. ردیفهایی از نهشته های کرتاسه زیرین (با سنی از آپسین تا سنومانین) در زون فوق و هم چنین در بلوک های شمال باختری و باختری، با تغییرات زیادی در رخساره نهشته های بر جای کرتاسه زیرین، (مارن، سنگ آهک، کنگلومرای درون لایه ای و گدازه) به همراه چندی از ناپیوستگی و دگرشیبی می توان مشاهده نمود. رسوبات کرتاسه پیشین در مناطق کوه وروز، شمال کمیران، شمال النگ، شمال شاس کوه، جنوب تیغاب رخنمون دارد.
نهشته های کرتاسه بالا بر خلاف کرتاسه زیرین ویژگی های فلیش گونه را دارند که به طور موضعی در بخش بالائی با سن ماستریشتین و بخش زیرین با سن از تورونین تا ماستریشتین آغازی قابل تفکیک است. نهشته های فیلیش گونه در بلوک شمال خاوری مشهود نیست. سنگهای افیولیتی درونی به همراه رسوبات دگرگونه متعلق به بخش زیرین ترادف، به طور گسترده در واحد جنوب خاوری رخنمون دارند. هم چنین دو واحد از فلیش گونه که با گدازه های افیولیتی همراهند، در زون مرکزی مشاهده می شوند. یکی از آن دو، به همراه یک واحدی از ماسه سنگهائی با هوازدگی به رنگ آجری، بر روی بلوک پروتروزوئیک رانده شده است. سن دقیق کرتاسه برای آن نامشخص است. در بلوک شمال خاوری، استوکهائی از کوارتزودیوریت، با سنی معادل سانتونین، سنگ آهک های کرتاسه زیرین را قطع می نمایند. رسوبات کرتاسه بالایی در مناطق جنوب روستای ده شک، شرق کوه چیدران، شمال و جنوب قائن، غرب مادر کوه رخنمون دارد.
 نهشته هائی با سن پالئوسن و ائوسن دارای رخساره بسیار متنوعی بوده و بستگی کاملی به واحد ساختمانی را دارند که در آن تشکیل شده اند و بر اساس بستگی سنی در سه مجموعه توصیف می شوند و این سه مجموعه عبارتند از: مجموعه زیرین با سنی معادل پالئوسن تا کوئیزین زیرین که این مجموعه با نهشته های فیلیش گونه به طور دگرشیب، مجموعه در هم افیولیتی را در واحد جنوب خاوری می پوشاند. در بخش جنوبی زون مرکزی و بلوک باختری این نهشته های دریائی و یا دریائی کم عمق با درون لایه هائی از سنگهای آتشفشانی است. در شمال زون مرکزی و شمال بلوک شمال خاوری با گدازه های کالک آلکالن و سنگهای آذر آواری مخشص می گردند که در یک محیط غیردریائی تشکیل شده اند. در بلوک شمال باختری از سنگهای رسوبی با منشأ آتشفشانی آواری و در جنوب بلوک شمال خاوری از سنگ آهک های توده ای تشکیل شده است. سنگ آهک مشابهی نیز به طور محلی به صورت صخره در جنوب زون مرکزی و واحد جنوب خاوری مشاهده می شود. رسوبات پالئوسن در مناطق جنوب روستای شیرک، شرق چاکند، کهنه کوه، کوه پشته شر، اطراف قائن، غرب ده شک، جنوب نوغاب، جنوب شرق کوه مولی رخنمون دارد.
 نهشته هائی که به مجموعه میانی تعلق دارند (با سنی معادل ائوسن میانی) به طور دگرشیب روی مجموعه پائینی قرار گرفته است ولی در جنوب بلوک غربی، بخش زیرین مجموعه میانی، با رسوبات دریائی آغاز گشته و به طور کلی شیب، روی مجموعه زیرین قرار گرفته است. در جنوب خاوری این واحد به طور دگرشیب روی رسوبات فلیش گونه را می پوشاند. این رسوبات نیز دریائی بود، و سن آن کوئیزین بالائی تعیین شده است. در بخش فوقانی این توالی، محیط رسوبی غیردریائی بوده، تنها بخشی از بلوک شمال خاوری از این امر مستثنی است. در این بخش نهشته ها آواری بوده و عمدتا از رسوبات آواری با اجزاء ولکانیکی با یک ارتباط تداخل بین انگشتی و یا جایگزینی با گدازه های آتشفشانی و سنگهای آذر آواری تشکیل گردیده اند. این مجموعه از نظر سنگ شناسی به مجموعه پائینی شباهت داشته و محتوی ایگنمبریت نیز می باشد. مجموعه بالائی، تنها در بلوک شمال خاوری قابل تشخیص است، در این مکان به صورت کنگلومراهای قطوری، به طور دگرشیب روی مجموعه وسطی قرار گرفته و خود به وسیله سنگهای آندزیتی و بازالتی پوشیده شده است. رسوبات ائوسن در مناطق جنوب بسطاق، شمال لشکرگاه، شرق افریز، جنوب هامون، شمال چکند، شرق و غرب گرماب، جنوب شرق دوزن آباد رخنمون دارد.
قدمت دایکهای بازالتی که کنگلومرا را قطع نموده اند ائوسن-الیگوسن زیرین تعیین گردیده است (38-42 میلیون سال قبل از میلاد). سن توده های نفوذی که گدازه های آتشفانی مجموعه میانی را در بلوک باختری قطع نموده،  معادل ائوسن- الیگوسن زیرین تعیین شده است. در واحد جنوب خاوری برونزد گسترده ای از انبوه سنگهای آتشفشانی به طور دگرشیب بر روی افیولیتها و نهشته هایی پالئوسن- ائوسن قرار گرفته و سن آن از الیگوسن بالائی تا میوسن زیرین می باشد. این سنگها به بخش شرقی زون مرکزی ادامه می یابد. سنگهای مشابهی نیز، در بخش باختری بلوک شمال باختری و باختری مشهود است. این سنگها در بخش زیرین دارای ترکیب نسبتا اسیدی بوده و در صورتی که در بخش بالائی از بازالتهای اولیوین دار و آندزیت تشکیل شده است. کنگلومرای قطوری که در جنوب خاوری بلوک شمال باختری رخنمون دارد، نشانگر بخش رسوبی زیرین این مجموعه است. رسوبات الیگو میوسن در مناطق شرق سرایان، شرق تیغ در، جنوب چکند شرق زیرک، اطراف کوه گریانه و کم کوه رخنمون دارد.
رسوبات نئوژن با ظاهری از رسوبات رودخانه ای، کنگلومرای کم تحجر یافته و رسهای سیلتی در حاشیه زمین های پست ظاهر شده اند. این رسوبات در واحد جنوب خاوری به طور محلی به وسیله سنگهای بازالتی پوشیده می شوند. رسوبات نئوژن در مناطق شرق کوه آکوا ویل، جنوب روستای چرمه رخنمون دارد.
نهشته های کواترنر بخش وسیعی از بلوک باختری، شمال و شمال خاوری را پوشانیده اند. این نهشته ها شامل پادگانه های قدیمی، مخروط های افکنه، تراورتن و کفه های رسی است. رسوبات کواترنر در اطراف قائن رخنمونهای فراوانی دارد.
سه حوضه زمین ساختی عمده در محدوده نقشه به وسیله سیستمی از گسله های تیپ امتداد لغز از هم تفکیک شده اند. حوضه خاوری در بخشی با بلوک شمال خاوری انطباق دارد. این بخش احتمالا دارای پی سنگ پروتزوزوئیک بوده (در محدوده نقشه ظاهر نشده است) و به وسیله رسوبات ژوراسیک و کرتاسه پوشیده شده است. خود این رسوبات چین خورده و به وسیله گسلهای متعددی با روند شمال شمال باختری قطع گردیده اند. سن پاره ای از این گسله ها از نئوژن جوان تر است. حوضه دوم منطبق بر مجموعه افیولتی در هم است که خود احتمالا پی سنگ تمامی بخش واحد جنوب خاوری را تشکیل می دهد.
این حوضه دنباله شمال باختری رشته کوه های شرق ایران را شامل می شود. در این حوضه رسوبات فیلیش گونه پالئوسن- ائوسن زیرین در روندهای مشخصی شدیدا چین خورده اند. این حوضه، در بخش شمالی خود، به سیستم گسل افین با روند باختر شمال باختری و در باختر با مجموعه از گسله هائی، با روند خاور شمال باختری- شمال شمال خاوری محدود می شود. گسله های مذکور این حوضه را از حوضه سوم یا حوضه باختری جدا می سازند. گسلی از این مجموعه، بلوک شمال خاوری را از حوضه باختری تفکیک می نماید. این بخش شامل  بلوک باختری و شمال باختری و زون مرکزی است. پی سنگ این واحد احتمالا به مشابه بلوک شمال خاوری یک پی سنگ کراتونیک می باشد.
این بخش از نظر رخساره نهشته های ژوراسیک و کرتاسه و تاریخچه ساختمانی بعد از ژوراسیک، تفاوت عمده‏ای را داراست. روند اصلی ساختمانی در بلوک شمال باختری، یک روند شمال باختری- جنوب خاوری است، در صورتی که در بلوک باختری روندهای فرعی خاوری- باختری و شمالی-جنوبی عمومیت دارد. هر دو بلوک با مقایسه با زون مرکزی، ساختمان ساده ای را دارا می باشند. بخش مذکور شامل یک بلوک پروتروزوئیک، رسوبات بر جای کرتاسه زیرین و بالائی (که در روندهای مختلف چین خورده اند)، نهشته های گوناگون پالئوسن و ائوسن و واحدهای رورانده مشتمل بر سنگهای افیولیتی می باشند. سنگهای گنایسی و گرانیت، حاصل کوهزائی آسینتیک می باشند. سرگذشت ساختمانی منطقه، در فاصله زمانی بعد از آسینتیک از ژوراسیک، تا حدی ناشناخته است. ترادف رسوبی ژوراسیک تا نئوکومین، قبل از آغاز رسوب گذاری در بارمین بالائی تحت تأثیر چین خوردگی شدیدی در ارتباط با کوهزائی کیمرین پایانی قرار گرفته است.
حوضه باختری در مرز سنومانین و تورونین متأثر از حرکات ملایم تکتونیکی بوده و در اثر آن رسوبات فلات قاره ای به نهشته های فیلیش گونه مبدل گشته اند. در یک فاصله زمانی مربوط به کرتاسه زیرین در بخش باختری و خاوری ترین حوضه، کافتی ایجاد گشته و سبب گسترش کف اقیانوسی شده است. این پدیده قبل از سانتونین متوقف گردیده و متعاقب آن عمل فرورانش موجب بسته شدن کافت در ماستریشتین میانی گشته است.
عمل فرورانش، مجموعه درهم افیولیتی را در واحد جنوب خاوری به وجود آورده که سن این مجموعه قدیمی تر ماستریشتین می باشد. نهشته ها پالئوسن-ائوسن زیرین به طور دگرشیب روی بخش زیرین ترادف رسوبی کرتاسه بالائی قرار گرفته اند. در نقاطی که این رسوبات دارای رخساره دریائی هستند، به طور هم شیب، روی نهشته های ماستریشتین را پوشانیده اند. هم زمان با پالئوسن- ائوسن زیرین، چین خوردگی شدیدی در نهشته های فیلیش گونه واحد جنوب خاوری حادث گشته است. شدت این پدیده که از نظر سنی مربوط به قبل از مجموعه وسطی است ولی در مناطق دیگر از شدت چندانی برخوردار نیست.
احتمالا آغاز فعالیت های گسله های امتداد لغز مربوط به این زمان می باشد. رسوبات فیلیش گونه و ماسه سنگهای کرتاسه مربوط به واحد نابرجا در زون مرکزی، احتمالا در ماستریشتین وسطی رورانده شده اند. واحدهای نابرجا از سنگ آهک های کرتاسه زیرین (مشابه آنهائیکه در بلوک شمال خاوری وجود دارد) به ظاهر در اواخر ائوسن و اوایل الیگوسن جابه جا  گردیده اند. سنگهای آتشفشانی الیگوسن- میوسن خمش مختصر و گسلیدگی کمی را تحمل  نموده اند. رسوبات نئوژن در مرز فرورفتگی ها اصلی متأثر از کوهزائی پایانی آلپی خمیده یا چین خورده و گسلیده اند. گسلش امتداد لغزی در طول نئوژن تداوم داشته و پاره ای از گسل ها هنوز هم در تحرکند.


زمين شناسي اقتصادي
در منطقه چندین کانی سازی مس مشاهده می شود که حداقل یکی از آنها دارای ارزش اقتصادی است. کربنات منیزیم به طور گسترده، در مجاورت سنگهای اولترابازیک وجود دارد. نهشته قابل توجهی از بنتونیت، در باختر قائن تشکیل شده است.

ضمائم پیوست
نویسنده
1سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور