ثبت شده توسط صبا خدرزاده | ثبت: 2020-09-08 13:48:37.0 | ویرایش: 2020-09-08 13:49:43.0 | دسته بندی: زمین شناسی

خلاصه گزارش نقشه 1:250،000 همدان

سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور در راستای وظایف سازمانی، نقشه ‏های زمین‏ شناسی و گزارش‏های توصیفی مرتبط با نقشه‏ ها را در مقیاس 250 هزارم تهیه نموده است. گزارش حاضر، خلاصه‏ ای از گزارش نقشه زمين شناسي ورقه 1:250000 همدان به منظور شناخت کلی از محدوده مطالعاتی می باشد.

گزارش نقشه 1:250000 همدان

محدوده نقشه بين طول شرقی  48 تا 49 درجه و 30 دقیقه و عرض شمالی 34 تا 35 درجه قرار دارد.

ناحیه همدان از دیدگاه زمین شناختی ساختاری (اشتوکلین1968) در محدوده زون سنندج - سیرجان جای گرفته است. درحاشیه ی جنوب باختری این زون ناحیه ی ساختاری زاگرس رانده جای دارد. پهنه ی سنندج- سیرجان پرتکاپوترین پهنه ساختاری ایران است که فازهای دگرگونی و ماگماتیسم مهمی را پشت سر گذاشته است. وجود سنگهای گوناگون رسوبی، دگرگونه و آذرین، غالبا بدون فسیل، بلوره و دگرگونه بودن واحدهای سنگی و تغییر شکل یافتن آنها موجب پیچیدگی زمین شناسی این منطقه شده است. از این رو، سن نهشته های تخریبی دانه ریز که در یک حوضه ی رسوبی عمیق و باریک از سنندج تا گلپایگان نهشته شده اند، بدرستی معلوم نیست.

چينه شناسی

در پهنه همدان کهن ترین واحد رخنمون یافته متعلق به سنگهای دگرگونه قبل از ژوراسیک می باشند که عمدتا شامل سنگ آهکهای مرمری شده و شیل های دگرگون شده و ماسه سنگهای آهکی فیلیتی می باشد. سنگهای ژوراسیک درمنطقه از شیل و اسلیت و شیست و سنگهای آهکی کریستالیزه، بهمراه بین لایه هایی از اسلیت تشکیل شده، که بر روی آنها با یک ناپیوستگی کنگلومرا و ماسه سنگهای کرتاسه جای گرفته است. در ادامه سنگهای کرتاسه از سنگ آهک خاکستری و سنگ آهکهای دولومیتی زرد رنگ و شیل با بین لایه هایی از سنگ آهک تشکیل شده است. سنگهای الیگومیوسن در این پهنه با قاعده کنگلومرایی و ناپیوستگی بر روی واحدهای قدیمی تر قرار گرفته است که در ادامه شامل سنگ آهک های مارنی و مارن و سنگ آهک می باشد. در پهنه زاگرس رانده قدیمی ترین واحد رخنمون یافته را سنگ آهک های ژوراسیک تشکیل می دهند که بر روی آنها سنگ آهکهای کریستالیزه و ولکانیک های کرتاسه جای گرفته است. در بخش بالایی کرتاسه سنگهای آمیزه رنگین بهمراه رادیولاریتها نهشته شده است. بر روی آنها سنگهای تخریبی ائوسن شامل کنگلومرا و سنگ آهکهای تخریبی دیده می شود. سنگهای الیگومیوسن از مارن و سنگ آهک تشکیل شده است. رسوبات کواترنری درمنطقه ازتراس های آبرفتی قدیمی و جدید بهمراه نهشته های عهد حاضر و پهنه های رسی تشکیل شده است.

توده های نفوذی 

این توده ها در نواحی جنوب ملایر گسترش دارند و توده های بازیك تر، قدیمی تر و قبل از توده های اسیدی نفوذ كرده اند. به طوریكه آنكلاوهای بازیك با ابعاد مختلف را می توان در بخش های اسیدی تر مشاهده نمود. این توده ها عبارتند از:

الف – توده گا برویی (gb) : 

 این توده در حد فاصل روستاهای قلعه مهدیجان و ارگس پائین، رخنمون دارد و از گسترش بسیار كمی برخوردار است، (كوه تنگساران) كه در نمونه دستی دارای بافت دانه ای، درشت بلور و رنگ ظاهری و سطح شكست آن سیاه است. در مطالعات میكروسكوپی دارای بافت گرانولار بوده و متن سنگ سرپا نتینیزه شده است.

كانی های اصلی تشكیل دهنده آن پلاژیوكلاز(حدود لابرادور- بیتونیت) است، كه طول بلورهای آن تا 5/2 میلیمتر می¬رسد. پیروكسن كه عموما از نوع كلینوپیروكسن نظیر اوژیت است، تالك، سرپانتین و كلریت نیز به میزان اندك مشاهده می شود. 

ب-  توده دیوریتی (d):

این بخش نیز در كنارتوده گابرویی که ازگسترش كمی برخوردار است، عموما به رنگ خاكستری تیره تا سیاه است. بلورهای آن دانه درشت و تركیب آن از دیوریت تا دیوریت كوارتزدار تغییر می كند. دارای بافت دانه ای بوده و كانیهای اصلی تشكیل دهنده آن پلاژیوكلاز (آندزین)، آمفیبول و بیوتیت است. كانی های رسی، سریسیت و لوكوكسن، نیز به میزان اندكی كانی ثانویه در متن سنگ وجود دارد. ازكانی های همراه نیز می توان از کانی اپاك، آپاتیت و فلدسپات آلكالی نام برد.

ج- توده گرانودیورتی(dg):

این توده نفوذی بیشترین حجم وگسترش را به خود اختصاص داده است و در مسیر روستاهای حسین آباد ناظم، فیروزآباد، سامن، قلعه نقدعلی، حاجی خدر، دره میانه بالا و بیدكریه رخنمون دارد. این توده در طول خود دارای تركیب متنوعی است، درحقیقت یك مجموعه از سنگ های نفوذی را تشكیل می دهد. به طور كلی می توان تركیبی ازگرانیت، گرانودیوریت و مونزودیوریت تا دیوریت را در آن تشخیص داد ولی تفكیك این بخش ها مقدور نمی باشد. لذا بنام كلی یك واحد در نقشه آورده شده است.

ـ بخش های گرانیتی :

این سنگها اغلب دارای بافت گرانولروگاهی، بافت پرفیروئید دارند. كانی های اصلی تشكیل دهنده آن فلدسپار آلكالن، كوارتز، پلاژیوكلاز(گاهی كمی تجزیه به سریسیت و كانی های رسی) و بیوتیت است و كانی های ثانویه آن موسكویت، بیوتیت، سریسیت، كانی های رسی، تورمالین، لوكوكسن و كمی آمفیبول و از كانی های فرعی آن می توان از كانی اپاک و اكسید آهن و آپاتیت نام برد.

- بخش های گرانودیوریتی : 

این سنگها دارای بافت گرانولر است و كانی های اصلی تشكیل دهنده آن پلاژیوكلاز (كمی به سیریست، كانیهای رسی، لكینوزوئیزویت وبیستاسیت تجزیه شده است) كوارتز، فلدسپار آلكالن (گاهی به كانی های رسی تجزیه شده است)، بیوتیت، كلریت و آمفیبول وبه میزان كمی پیروكسن می باشند، همچنین كانی های ثانویه آن بیوتیت، سریسیت، كانی های رسی، اپیدوت، كلریت واورالیت وكانی های فرعی آن اسفن، آپاتیت، كانی اپاک، اكسید آهن و زیركن می باشد.

د- توده گرانیتی (g):

توده نفوذی با تركیب گرانیتی در یك نوار باریك و به موازات توده بزرگ گرانودیوریتی سامن ودرغرب آن رخنمون دارد، ودر مسیرروستاهای كمربند، یونس، واشان، بید كلمه، ده نوو دره گرگ مشاهده می گردد. از نگاه ریخت شناسی نسبتا كم ارتفاع بوده، به طوریكه اغلب نواحی مذكور به صورت زمین های آرنی وكشاورزی در آمده اند. عمدتا این سنگها درشت بلور بوده ومیزان كانیهای تیره آن كم است. متن سنگ تقریبا همگن بوده واز تركیب نسبتا یكنواختی برخورداراست. معمولا دارای بافت گرانولار وگاهی پورفیری با زمینه میكروگرانولاراست. كانی های اصلی تشكیل دهنده متن سنگ:كوارتز، فلدسپار آلكالن( ارتوز كمی به سریسیت و كانی های رسی تجزیه شده است)، پلاژیوكلاز(در حد آلبیت- الیگوكلاز) بیوتیت و كمی كانی های تورمالین، موسكویت آمفیبول است. كانی های ثانویه عبارتند از سریسیت، كانی های رسی، اپیدوت، كلریت ولوكوكسن واز كانی های فرعی   می توان از اكسید آهن، آپاتیت، تورمالین(به میزان كم) واسفن را نام برد.

زمين شناسي اقتصادي

از آثار و اندیس های معدنی موجود در برگه ی همدان می توان به موارد ذیل اشاره کرد.

منابع فلزی 

- معدن آهن متروکه شمال خاور زمان آباد (Fe)

این معدن بصورت انباشته ای از اکسیدآهن می باشد که بصورت هیدروترمال در شمال خاوری زمان آباد در اسلیتها جایگزین شده است. همراه اکسیدآهن، کالکوپیریت نیز دیده می شود، در سالهای اخیر در این کانسنگ اقدام به حفر دو تونل شده که کانسنگ آن در خارج تونلها انباشته شده است و در حال حاضر این معدن رها شده است.

- سرب و روی (Pb,Zn) :

در جنوب خاور قشلاق احمد ویس در قاعده کرتاسه، کانی زائی سرب و روی دیده می شود، که چندین چاهک اکتشافی نیز در نقاط گوناگون این ناحیه به چشم می خورد. به نظر می رسد، ارزش اقتصادی چندانی نداشته باشد.

- گرافیت (C) :

در پایانه باختری نقشه، جنوب باختر قلعه سیلوار در هورنفلس های کوردیریت دار، در دامنه کوه چاهکی، جهت اکتشاف گرافیت حفر گردیده که آثار آن قابل رویت است، ولی پی جویی آن در حال حاضر رها شده است.

- طلا (Au) :

در سالهای اخیر اکتشافات ژئوشیمیائی جهت عناصر کمیاب و فلزات با ارزش از جمله طلا در دره مرادبیگ انجام گرفته و آثار آن شناسائی شده است. در جنوب باختر کوه کلاه قاضی و جنوب خاور کوه الوند، گرانیت و هورنفلس ها را رگه های هیدروترمالی کوارتز آنکریتی با راستای شمال جنوبی و هم روند با گسلها قطع کرده که دربردارنده طلا می باشند. در تجزیه شیمیائی نمونه هائی از آن، مقدار طلا PPb 300-50 گزارش شده است.

منابع غیرفلزی 

- کانسارزائی سیلیکاتهای آلومین (An) 

قابلیت بهره برداری از کانی های نسوز در شیست های همدان به عنوان کانسار دگرگونی بستگی به درصد سیلیکات های آلومین موجود در آنها دارد،که ازمیان آنها آندالوزیت و سیلیمانیت (دگرگونی ناحیه ای) بعنوان ماده دیرگداز مورد توجه قرار گرفته اند، سیلیکاتهای آلومینیوم مناطقی دارای قابلیت کانسارزائی است که ترکیب شیمیائی مناسبی داشته و از بیشترین شدت دگرگونی برخوردار باشند. ضمن اینکه دارای سیلیس آزاد کمتری باشند (سیلیس و اکسیدهای قلیایی به عنوان ترکیبات مضر وکمک ذوب اند). اکسید آلومینیوم بالا برنده خواص دیرگذاری سنگ است. روی این اصل باریکه منگاوی زمان آباد، از نظر پرعیار بودن کانی های نسوز قابل توجه است. از آن میان سیلیکاتهای آلومینا در شمال باختری کمری (کوه جعنجره) ذخایر قابل توجهی را ایجاد نموده و از دیدگاه اقتصادی نیز باارزش اند.

- گرونا (G)

 فراوانی گرونا در بعضی مناطق آنچنان است، که به این کانی جنبه اقتصادی بخشیده است. این کانی بصورت پلاسر در آبرفتهای منطقه فراوان یافت می شود. انباشتگی آنها در آبراهه ها ارزش اقتصادی به کانی داده است. این ماده معدنی به دلیل ذخیره و درجه خلوص بالا و استخراج آسان به عنوان ماده اولیه ساینده قابل بررسی است.

- تورمالین وموسکوویت (Mu) 

پگماتیت های منگاوی از دیدگاه داشتن پولکهای درشت و براق موسکوویت و تورمالین می تواند جنبه اقتصادی داشته باشد. از این رو نیاز به بررسی رسوبات آبراهه ای برای شناخت این ماده معدنی باارزش است.

- سیلیس (Si)

رگه های سیلیسی با ابعاد متفاوت و به تعداد به نسبت زیاد بصورت عدسی در شیست های برگه حاضر جایگزین شده اند، درجه خلوص آنها فوق العاده زیاد و استخراج و بهره برداری نیز آسان می باشد. ازاین رو قسمت اعظم این ماده معدنی تا حال مورد بهره برداری قرار گرفته است.

سنگهای ساختمانی (Building Stone)

این سنگها عبارتند از :

- گرانیت 

 گرانیت های الوند میتواند بعنوان سنگ تزئینی و نما مورد استفاده قرار گیرند، از آن جمله معدن گرانیت شانه زر- کمرکوه، که در پایانه ی باختری نقشه جنوب دره مرادبیگ واقع است.

- سنگ آهک 

سنگ آهک های نهشته های الیگومیوسن نیز هم اکنون بعنوان سنگ ساختمانی و لاشه مورد استخراج و      بهره برداری قرار گرفته است. سنگ آهک های مارنی کرتاسه نیز می تواند بعنوان سنگ لاشه و مالون در ساختمان سازی و احداث کانالها و معابر بهره برداری شوند.

- ماسه سنگ

ماسه سنگ نیز می تواند بعنوان سنگ ساختمانی و لاشه جنبه اقتصادی داشته باشد، از آن جمله معدن ماسه سنگ سیلیسی شمال باختر روستای ده لیان است.

- تراورتن 

این نهشته ها بیشتر واحدهای سنگی زمان الیگومیوسن را با ناهمسازی پوشانده است. ستبرای آن 10-2 متر و حاصل فعالیت چشمه های آبگرم عهد حاضرند.گسترش این واحد را می توان در کوه قزل قیه سی، دنگله کهریز، آقاسر و آغچه خرابه پائین مشاهده نمود. 

- هورنفلس 

هورنفلس های کوردیریت دار هاله گرانیت الوند، پتانسیل خوبی را برای استفاده بعنوان سنگ تزئینی و نما دارند و به لحاظ اینکه سخت، متراکم و سیاه می باشند و ذخیره و ستبرای زیادی هم دارند، بنام گرانیت سیاه مورد توجه بوده و در حال حاضر بخشی از این سنگها در جنوب کوه دره غار (خاور گرم دره) استخراج و بهره برداری می گردد.

 

 

ضمائم پیوست
نویسنده
1سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور