ثبت شده توسط فاطمه محمد کریمی | ثبت: 2020-09-08 12:22:20.0 | دسته بندی: زمین شناسی

خلاصه گزارش نقشه 1:250،000 کاشمر

سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور در راستای وظایف سازمانی، نقشه‏ های زمین‏ شناسی و گزارش ‏های توصیفی مرتبط با نقشه‏ ها را در مقیاس 250 هزارم تهیه نموده است. گزارش حاضر، خلاصه ‏ای از گزارش نقشه زمين شناسي ورقه 1:250000 کاشمر به منظور شناخت کلی از محدوده مطالعاتی می باشد.

 



گزارش نقشه 1:250000 کاشمر

چهار گوش کاشمر در موقعیت طول جفرافیایی 57 درجه  و 58 درجه و 30 دقیقه شرقی  و عرض جغرافیایی 35 درجه و 36 درجه شمالی[AA1]  قرار گرفته است.

چینه شناسی
نهشته های معادل شیشتو در نواحی باختری پنجره فرسایشی تکنار، وجود نهشته سنگها و واحدهای سنگی کامبرین، اردویسین، سیلورین با گسترش محدود گزارش شده است (گزارش شماره 51 سازمان زمین شناسی کشور)، ولی در محدوده کاشمر پس از رخنمون سازند تکنار و دولومیتهای هم ارز دولومیت سلطانیه، در محدوده شمال باختری نقشه کهن ترین واحدها رخنمون دارد که یک توالی از سنگ آهکهای نازک لایه برنگ خاکستری در سطح تازه و رنگ زرد آجری در سطح هوازده است. بر پایه کنودونت بدست آمده از سنگ آهکهای نازک لایه در این محل سن دونین بالائی، کربونیفر زیرین برای این مجموعه محرز است.

رخنمون های آبراهه باختر کلاته فولاد برپایه شباهتهای لیتوژیکی به همین واحد نسبت داده شده اند. فزون بر آن، در منطقه کال قزاق دو نمونه میکروفسیل، سن کربونیفر زیرین گزارش شده است.

واحد سنگی کربونیفر- سردر در شمال خاوری و خاور آهوبم در هسته ساختمان تاقدیس گسلیده[AA2] ، رخنمونهایی از واحد شیل و ماسه سنگی هم ارز (سردر) وجود دارد. بر خلاف برش الگو شواهدی از افق آهک ماسه ای سرشار از فسیل در این منطقه دیده نمی شود.

سنگ آهک صخره ساز در ساختمان تاقدیس گسلیده[AA3]  پالئوزوئیک پنجره فرسایشی تکنار، معرف سازند جمال در این ناحیه هستند. این آهک دارای ویژگی رنگ خاکستری تا سیاه در پاره ای از بخش های دولومیتی، مطبق تا توده ای، دارای فسیلهای فراوان فوزولین هستند. کنگلومرای قاعده این مجموعه در نزدیکی کلاته فولاد رخنمون دارد.

سن پرمین بالا برای این مجموعه محرز است.

 سنگهای ژوراسیک بالا در حد فاصل روستای آهویم تا شمال خاوری (کلاته لزک) توالی ضخیمی از شیل با میان لایه آهکی، ماسه سنگ و میکروکنگلومرا رخنمون دارند. این مجموعه را هم ارز شمشک دانسته اند.

نهشته های پالئوزوئیک بگونه دگرشیبی فرسایشی، بوسیله نهشته های ژوراسیک بالایی تا کرتاسه زیرین، با تغییر رخساره سریع اما در اصل با ویژگی نریتیک، پوشیده می شوند. سازند شمشک حقیقی به پیکر نهشته های دریایی کم ژرفا و گاهی نهشته های قاره ای دیده می شوند. مجموعه شیلهای رخنمون یافته در این ناحیه، اشکالی پرشمار از توالی فلیش را به تماشا می گذارند. ماسه سنگها و میان لایه های Psephitic می­تواند بعنوان توربیدیت تفسیر شوند. چرتهای رادیولردار محیط دریایی ژرف را نشان می دهند. در باختر روستای آهوبم درون مجموعه شیل و ماسه سنگی میان لایه های آهکی به ضخامت 40- 50 سانتیمتر رخنمون دارد.

این مجموعه را به دو بخش پائینی و بالایی تقسیم نموده ایم بخش پائین بیشتر شیل، شیل های مدادی (Pencil shall) با میان لایه های آهکی و ماسه سنگی است. و بخش بالایی تناوب شیل و ماسه سنگ میکروکنگلومرا دارای ساختمانهای رسوبی طبقه بندی تدریجی (graded bedding). ریپل مارک و ... است. بر اساس فسیل های یافت شده سن ژوراسیک بالا برای این مجموعه می دهد.

رخنمونی محدود از همین واحد در نزدیکی کلاته فولاد یافت می شود. بدین سان با نبود رخنمونهایی از واحدهای تریاس و ژوراسیک زیرین در محدوده پنجره فرسایشی تکنار و ویژگیهای احتمالی این مجموعه با سن ژوراسیک بالا، تعبیر و تفسیر ارتباط آن با واحدهای مجاور بویژه منطقه ازبک کوه و طبس قابل تامل و بررسی است که خارج از حیطه این گزارش است.

نهشته های کرتاسه زیرین واحد تناوبی از ماسه سنگ آواری سبز و قرمز، میکروکنگلومرا، مارن قرمز و میان لایه هایی از آهکهای نازک لایه و نخودی رنگ است که بر روی ولکانیک های ائوسن رانده شده و توسط آهک های متوسط تا ضخیم لایه پوشیده شده است. از این رو ستبرای حقیقی آن قابل اندازه گیری نیست. ویژگی­های سنگ شناختی و رسوب­شناختی بیانگر محیط کم ژرفای این واحد است که با افزایش نسبی ژرفای حوضه، سنگ آهک های اربیتولین دار  بر روی آن جای گرفته است.

نهشته های کرتاسه زیرین بیشترین گسترش این نهشته ها در باختر رودخانه ششطراز و کنار آبادی کلاته فولاد رخنمون دارد.

نهشته های سنوزوئیک در محدوده شمال باختری چهره مشخص این محدوده، گسترش فراوان نهشته های پالئوزوئیک و مزوزوئیک است و نهشته های سنوزوئیک بگونه دگرشیب روی این مجموعه جای می گیرند واحد کنگلومرایی که در نقشه  بعنوان کنگلومرای کرمان آورده شده، بدلیل جای گرفتن تدریجی لایه های آهکی سرشار از نومولیت به سن ائوسن میانی – بالایی روی آن در حقیقت کنگلومرای قاعده پیشرونده مجموعه نهشته های ولکانو- سدیمنت ائوسن میانی و بالایی در این منطقه است. گسترش کامل­تر واحدهای سنوزوئیک در نواحی شمالی تر خارج از پنجره فرسایشی تکنار زیر عنوان سری اوریان رخنمون دارد.

ماگماتیسم در گستره ورقه کاشمر

در محدوده ورقه کاشمر رخدادهای ماگمایی و سنگهای آذرین با ترکیب و سن گوناگون برونزد دارند. این مجموعه به ترتیب سن از قدیم به جدید بشرح زیر است.

1-    مجموعه از پایه ولکانوژن تکنار و توده نفوذی بورنورد

2-     توده کوچک مونزونیتی و دایکهای دیابازی اردوویسین زیرین

3-     سنگهای ماگمایی پالئوزوئیک بالا

4-    سنگهای ماگمایی ترسیر

در این میان وقوع کنشهای ماگمایی شدید در (سازند تکنار) [AA4] و زمان ترسیر(ائوسن زیرین تا زبرین) از شدت و گسترش بیشتری برخوردار است. آنچه از رخداد نخستین (سازند تکنار) در محدوده ورقه کاشمر برونزد دارد، بیشتر توف، ماسه سنگهای توفی و ریولیت است. هر چند درباره زمان این تکاپوهای ماگمایی نمی توان با قاطعیت سخن گفت، ولی جایگاه آن در تکاپوهای ماگمایی این منطقه از اهمیت بالایی برخوردار است. در طی زمان پالئوزوئیک به غیر از رخنمونهای محدود مونزونیت (جنوب علی آباد بر کال) و دایکهای دیابازی شواهدی بیشتر دال بر تکاپوی شدید ماگمایی وجود ندارد، هر چند آثار سنگ های آذرین آلکالن در محدوده پنجره فرسایشی تکنار در شمال علی آباد کشمر می تواند از اهمیت بالایی برخوردار باشد، که نیاز به مطالعه بیشتر دارد و سرانجام فعالیت ماگمایی ترسیر چهره مشخص ماگماتیسم در این منطقه را ترسیم می کند.

چنین می نماید تکاپوی آتشفشانی ترسیر در این منطقه از ائوسن زیرین آغاز و تا ائوسن بالایی ادامه داشته باشد که با خروج گدازه های آندزی بازالتی آغاز می­شود و بطور محلی تا حد لاتیت و داسیت تغییر ترکیب نشان می دهد.

این مجموعه با تکاپوهای انفجاری و پیدایش برش ولکانیک و توفهای ریولیتی که یک فاز مافیک تر، در حد بازالت دگرسان شده و پیروکسن آندزیت را بدنبال دارد، پایان یافته است. توف های آهکی، لاپیلی توف، پیروکسن آندزیت، توف سبز ویژگی ولکانیسم ائوسن میانی و بالایی منطقه است. برش های ولکانیک با اندازه قطعات چند سانتیمتر تا چندین ده سانتیمتر، لاپیلی توفهای به شدت گرد شده توفهای ایگنمبریتی و گسترش فراوان آنها نشان از تکاپوهای آتشفشانی با شدت انفجار بالا در این گستره است. این انفجارهای شدید می تواند حاصل برخورد گدازه ها با آب زیر زمینی، میزان بالای فاز گازی ماگما و یا عوامل ناشناخته دیگر باشد.

چند فازی بودن [AA5] سنگ آتشفشانی منطقه، میزبان توده گرانیتوئیدی شمال کاشمر و استوکهای پراکنده آن بوده است که ترکیبی از گرانیت تا گرانودیوریت، دیوریت و آلکالی فلدسپار گرانیت را نشان می دهند. در محدوده ورقه، گسترش طولی توده گرانیتوئیدی از شمال کاشمر تا شمال خلیل آباد نزدیک به 20 کیلومتر است.

واحد گرانیت کاشمر بیشتر در بخش شمالی خلیل آباد و در مسیر آبگرم رخنمون دارد. گمان می رود در اثر تفریق ماگمای مادر پدید آمده و فرآورده فازهای پایانی تفریق باشد. این گرانیت دارای رنگ روشن، بافت دانه ای و گاه گرافیکی است. مهمترین کانی این واحد آلکالی فلدسپار است. آثار دگرسانی در این واحد شدیدتر است. پلاژیوکلاز در حد آلبیت تا الیگوکلاز هستند، کانیهای فرعی آپاتیت، زیرکن و بندرت مسکویت است.

از ویژگیهای آشکار گرانیت کاشمر، وجود بافت کلاستیک در نواحی نزدیک به گسل دروته است که بخوبی آثار حرکات تکتونیکی این گسل را روی سنگهای مجاور در مقطع میکروسکوپی نشان می دهد.

ارزیابی مطالعات پژوهشگران یاد شده نشان می دهد این نسبت در سنگهای داسیتی و آندزیتی مناطق مشکان و اوریان نسبت به ناحیه سبزوار بالاتر است.

اظهار نظر درباره محیط تکتونو – ماگمائی در این ناحیه نیازمند بررسی های بیشتر است که در حوصله این گزارش نیست.

دگرگونی

در گستره ورقه زمین شناسی کاشمر، آثاری از دگرگونی ناحیه ای درجه پائین (سازند تکنار) دگرگونی همبری و دگرگونی حاصل از محلولهای هیدروترمال می­شود. بر طبق نظر رزاق منش و فورستر (1968) سازند تکنار زیر تاثر یک دگرگونی درجه پائین از رخساره پرلیت پامپلی­ئیت تا رخساره شیست سبز قرار گرفته است. زیرا دگرگونی با سن Assyntic  در مرز پرکامبرین پالئوزوئیک شناخته نشده است.

سن دگرگونی تکنار را بر پایه گفته آنها می توان از پرمین تا پیش از ژوراسیک، یعنی کیمیرین پیشین، در نظر گرفت، اینک با توجه به یافته های چینه نگاری نوین که سن مجموعه شیل و ماسه سنگی موسوم به شمشک  را به ژوراسیک بالا تغییر می دهد باید پذیرفت که این دگرگونی تا کیمیرین پسین نیز محتمل است.

با توجه به جایگزینی توده گرانیتوئیدی کاشمر در زمان پس از ائوسن (الیگوسن؟) آثار دگرگونی مجاورتی آن در سنگهای در برگیرنده در نقاط گوناگون دیده می شود .

همچنین دگرگونی متاسوماتیک و دگرسانی حاصل از محلولهای هیدروترمال را در گستره سنگهای آذرین منطقه می توان مشاهده کرد. از جمله آثار این دگرگونی می توان به گسترش دگرسانی پروپیلیتی در بیشتر مناطق اشاره کرد. در این ارتباط، فرآینده کلریتی، سریسیتی و کربناتی شدن متداول است. در بیشتر نمونه های سنگ آتشفشانی و نفوذی ترسیر کانیهای ثانوی سریسیت، کلریت، کربنات اپیدوت، کانیهای رسی دیده می شود. پدیده زئولیتی شدن (Zeolitization) نیز در برخی نواحی دیده می شود (باختر کلاته تیمور).

پیشرفت دگرسانی در پاره ای مناطق دگرسانی را تا حد آرژیلیک پیش برده که اندیسهای کائولن را تولید کرده است. مطالعه پدیده های دگرسانی در مقاطع میکروسکوپی و ماکروسکوپی از جمله مباحث جالب در زمین شناسی این منطقه است.

زمین شناسی اقتصادی

اکتشافات ژئوشیمیایی حد فاصل مدارهای 36 و 35 درجه شمالی (سازمان زمین شناسی کشور- منتشر نشده) نشان دهنده اهمیت گستره شمالی ورقه کاشمر و نواحی مجاور در رویداد متالوژنی ائوسن ایران زمین است. تکاپوهای شدید ماگمائی که بصورت سنگ آتشفشانی آندزیتی – داسیتی و سنگ پیروکلاستیک (بطور عمده توف) و سنگ گرانیتوئیدی رخنمون یافته از یک طرف و وجود درزه ها و گسل پرشمار از سوی دیگر، شرایطی مناسب برای عملکرد محلولهای گرمایی و کانی سازی پدید آورده است. اکتشافات ژئوشیمیائی یاد شده منجر به کشف آنومالی های فراوان، از عناصر فلزی، بویژه فلزات گران بها طلا نقره و ... در این ناحیه شده است. در همین مجموعه سنگهای آذرین ترسیر، ذخیره ای از آهن با کانی سازی بطور عمده منیتیت در جنوب روستای کریز وجود دارد. این محدوده از جمله پتانسیل های معدنی در حال اکتشاف منطقه است. اندیس جیوه شوراب در پایانی ترین نقطه جنوب باختری ورقه از دیگر پتانسیل معدنی ورقه کاشمر است.

زونهای دگرسانی هیپوژن در مجموعه سنگی یاد شده، در پاره ای موارد شرایطی شایسته برای زایش انباشته های کانیهای غیرفلزی فراهم کرده است که معدن کائولن مکی از آن جمله است. آهک کرتاسه و پرمین پتانسیل مناسبی در زمینه سنگ ساختمانی است که در نزدیکی زونهای گسله از اهمیت آنها کاسته می شود. با وجود این شماری معدن به منظور استخراج سنگ ساختمانی و پودر سنگ در منطقه فعال است.

 

 
 

 

نویسنده
1سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور