ثبت شده توسط ریحانه شریفی | ثبت: 2020-09-06 11:07:36.0 | ویرایش: 2020-09-08 10:37:29.0 | دسته بندی: زمین شناسی

خلاصه گزارش نقشه 1:250000 تهران

سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور در راستای وظایف سازمانی، نقشه ‏های زمین‏ شناسی و گزارش‏های توصیفی مرتبط با نقشه‏ ها را در مقیاس 250 هزارم تهیه نموده است. گزارش حاضر، خلاصه‏ ای از گزارش نقشه زمين شناسي ورقه 1:250000تهران به منظور شناخت کلی از محدوده مطالعاتی می باشد.

گزارش نقشه1:250000 تهران

چهارگوش این ورقه در پهنه ی رسوبی- ساختاری البرز جنوبی و بخش شمالی پهنه ایران مرکزی جای گرفته و دارای طولهای 51 درجه تا 52 درجه و 30 دقیقه خاوری، و عرضهای 35 تا 36 درجه شمالی می باشد.

شهر تهران، در قسمت غربی محدوده قرار گرفته و بزرگترین منطقه مسکونی کشور و پایتخت ایران می باشد.

چینه شناسی

نهشته های ماسه سنگی، شیل و دولومیتی سازند بایندر، کهن ترین رسوبات منطقه مورد مطالعه را شامل شده است. در جنوب تهران و باختر دماوند برونزد محدودی از سازند سلطانیه وجود دارد که شامل دولومیتهای توده ای تا ستبر لایه چرت دار همراه با میانلایه شیلی میکادار است. سطح تماس آنها با واحدهای مجاور گسله بوده و توسط رسوبات آبرفتی پوشیده شده است. بر اساس مطالعات سن دولومیت های سلطانیه پرکامبرین پسین-کامبرین زیرین تعیین شده است ولی تاکنون در محل برونزد فسیل مشخصی در این رابطه یافت نشده است.

سازند باروت در شمال رودهن برونزد دارد و شامل تناوبی است از طبقات دولومیتی و سنگ آهک دولومیتی زرد رنگ ستبر لایه تا توده ای چرت دار با شیلهای رسی، سیلتی و ماسه ای میکادار به رنگ ارغوانی و سبز که سطح تماس آنها با واحدهای مجاور گسله است ولی در برخی مناطق  به طور هم شیب بر روی دولومیتهای سلطانیه قرار گرفته است و خود نیز بطور هم شیب در زیر شیلهای سازند زایگون جای دارد. ضخامت این واحد در محدوده نقشه به حدوده 70 متر می رسد. در سنگهای دولومیتی و آهکی آثاری از استروماتولیت مشاهده شده است.

سازند زایگون در غرب زایگون و شمال شرقی میگون برونزد محدودی دارد و از تناوب شیلهای سیلتی و ماسه ای به رنگ قرمز ارغوانی میکا دار و ماسه سنگهای قرمز تیره میکا دار تشکیل شده است.

این واحد به طور هم شیب بر روی لایه های دولومیتی و شیلی سازند باروت قرار گرفته و خود نیز با گذار تدریجی در زیر ماسه سنگهای قرمز رنگ لالون قرار می گیرد ولی در محدوده نقشه همبری این واحد با واحدهای مجاور گسله است. ضخامت آنها به حدود 50 متر می رسد.

سازند لالون از ماسه سنگ های آرکوزی با سیمان سیلیسی به رنگ قرمز و صورتی و در برخی نقاط همراه با میان لایه های شیلی به رنگ بنفش و قهوه ای تشکیل می گردد. این رسوبات در محدوده ی کوچکی در شمال سربندان برونزد دارند.  در محدوده نقشه سطح تماس بخش زیرین این واحد همواره گسله است ولی در شرق ناحیه و خارج از محدوده نقشه رسوبات بطور عادی و هم شیب بر روی شیلهای واحد زایگون قرار می گیرد. ماسه سنگ های این واحد با توجه به اینکه در زیر سنگ آهک و دولومیت های میلا(که بخش زیرینش به کامبرین میانی تعلق دارد) قرار دارد، به کامبرین زیرین منسوب شده است.

سازند جیرود شامل ماسه سنگ كوارتزيتی با رنگهای خاكستری، قهوه اى، سنگ آهك اكينوئيد دار همراه با لايه هائی از شيل و مارن و بازالت بوده و ضخامت آنها به 100 متر می رسد. سن نهشته های جيرود دونين پسين (فراسنين) – پرمين زيرين می باشد ولی چون در ناحيه مورد بررسی در زير سنگهای آهكی سازند مبارك با سن كربنيفر زيرين قرار گرفته اند، سن آنها در محدوده دونين پسين كربنيفر زيرين خواهد بود. نهشته های سازند جیرود در شمال روستای میگون برونزد دارند.

واحد سنگ آهک مبارک در غرب سد لتیان، حوالی امامزاده هاشم و دریاچه تار يافت شده شامل سنگ آهك خاكستری رنگ با فسيل های براكيوپود، مرجان، كرينوئيد، بريوزوآ و سنگ آهك مارنی می باشد که قدمت آنها به كربنيفر زيرين می رسد. نهشته های اين واحد در نزديكی درياچه تار و در زير سنگ آهك های روته قرار گرفته است. ضخامت آنها به كمترين مقدار خود يعنی 90 متر ميرسد، ولی در برش نمونه 450 متر است.

سازند دورود متشکل از ماسه سنگ و شیل است، همبری زيرين اين واحد با واحدهای قديمی تر ناپيوسته و اغلب هم شيب ولی همبری زبرين با سازند روته عادی است. سازند روته بيشتر از سنگ آهك تيره رنگ تشكيل شده است و ضخامت اين واحد به 105 متر می رسد كه به سمت باختر ا ز ضخامت آن كاسته می شود.

سازند الیکا که متعلق به واحد سنگی  تریاس است  شامل سنگ آهك دولوميتی نازك لايه به رنگ خاكستری و به ندرت قرمز و زرد، سنگ آهك ضخيم لايه خاكستری رنگ، سنگ آهك دولوميتی نازك زرد رنگ و سنگ آهك اواوليتی است. سنگهای آهكی كه در بخش زيرين سازند ا ليكا جای دارد به صورت ناپيوسته و هم شيب برروی سنگ های آهكی سازند روته می نشيند . نهشته های سازند الیکا در شمال رشته کوه های البرز و حوالی امامزاده هاشم قابل مشاهده می باشند.

سازند شمشک در ژوراسیک با گسترش وسيع در محدوده برگه ديده شده و شامل سنگهای آواری به رنگ قهوه ای زيتونی و به ندرت سبز از نوع ماسه سنگ و شيلهای سيلتی و رسی زغالدار است. در سربندان در  قسمت بالائی سازند با فسيل Grammoceras sp.  سن توآرسين تائيد می گردد. در برخی نقاط در قاعده نهشته های سازند شمشك سنگهای خروجی بازيك ديده می شود كه با ناپيوستگی هم شيب بر روی سازندهای قديمی تر نشسته است. نهشته های آواری اين سازند به سمت بالا تغييرات تدریجی نشان داده و از مقدار مواد آواری كم شده و بر مقدار مواد كربناته افزوده می گردد. رگه های ذغال منحصر به بخش های زيرين اين سازند است.

سازند دلیچای شامل رديفی از سنگ آهكهای مارنی است كه اغلب سرشار از فسيل های آمونيت می باشد. مرز زيرين فقط در جائيكه سنگ آهك اواوليتی قاعده نهشته های سازند دليچای را می سازد، قابل تشخيص است و بطور پيوسته و همساز بر روی نهشته های آوار سازند شمشك نشسته است. مرز بالائی با تغييرات تدريجی و كاهش لايه های مارنی بطور تدريجی به سنگهای آهكی سازند لار تبديل می شود.

واحد سنگ آهکی لار شامل سنگ آهك های متراكم و دانه ريز به رنگ خاكستری روشن و بژ است.  در قسمت زيرين به حالت تدريجی به رسوبات دليچای برخورد می كند. بر روی نهشته های اين سازند به طور ناپيوسته رسوبات كرتاسه پسین ، در قسمت مركزی برگه آهكهای تيزكوه و يا سازند زيارت نشسته است و اين ناپيوستگی بر اثر عملكرد فاز كوهزائی Late Cimmerian به وجود آمده است. 

رسوبات کرتاسه در حوالی كوه دماوند رخنمون دارد و شامل سنگهای تبخيری قرمز رنگ به ويژه سنگ گچ است كه با همبری عادی بر روی سنگهای آهكی سازند لار نشسته است. به سمت شمال ضخامت آن بيشتر شده و حتی به 100 متر نيز می رسد. در برخی نقاط سنگ گچ بر اثر فشار لايه های جوانتر و يا فشارهای تكتونيكی از محل خود حركت كرده و نهشته های جوانتر را قطع كرده است. سن نهشته های اين واحد با توجه به موقعيت چينه شناسی آن قبل از آپسين و احتمالا كرتاسه پيشين است. بين نهشته های اين واحد و لار نبود چينه ای وجود دارد.

واحد سنگی کرتاسه پیشین و ماقبل آپسین شامل سنگهای آتشفشانی بازيك بوده که بر روی نهشته های آهكی سازند لار قرار می گيرد و در شمال خاوری منطقه ی مورد مطالعه برونزد دارند.

سازند تیزکوه متشکل از سنگهای آهكی دانه ريز و متراكم به رنگ روشن می باشد كه اغلب حاوی فسيل اوربيتولين است و از نظر مورفولوژی سنگهای پرشيب و پله مانندی را تشكيل می دهند. با توجه به مطالعات در مورد اوربيتولينهای اين سازند سن آپسين مشخص شده است. نهشته های این سازند در شمال باختری منطقه رخنمون دارند.

رسوبات کرتاسه پسین که شامل آشکوب های سنومانین و کامپانین است از شيل و ماسه قرمز رنگ و در برخی نقاط همراه با ميان لايه های كنگلومرا و سنگ آهك و مارن تشکیل شده است. نهشته های اين واحد بر روی سنگهای آهكی سازند تيز كوه جای دارد و بر اساس فسيل شناسی يك نمونه از ميان لايه های سنگ آهكی بخش زيرين اين واحد سن كرتاسه پسين برای آنها مشخص شده است. نهشته های اين واحد با ناپيوستگی هم شيب بر روی سنگهای آهكی سازند تيز كوه و يا سنگهای قديمی تر نشسته است، همبری بخش بالائی با واحدهای جوانتر اغلب گسله و يا پوشيده است. 

پس از حركات كوهزايی كرتاسه پسين (فاز كوهزايی لاراميد) و چين خوردگی نهشته های قديمی تر، بخشهای بالا آمده از آب فرسايش يافته و در ابتدای ترشيری (پالئوسن – ائوسن) نهشته های كنگلومرائی همراه با مارن الوان و سنگ آهك سازند فجن تشكيل يافته است. نهشته های اين واحد اغلب با دگر شيبی زاويه دار بر روی سطوح فرسايشی واحدهای قديمی تر نشسته است. نهشته های سازند فجن از سمت بالا و يا بطور جانبی به سازند زيارت تبديل می شود. واحد اخير شامل سنگهای آهكی نوموليت دار با سن پالئوسن – ائوسن می باشد.

در سازند کرج پس از لوتسين ميانی فعاليت آتشفشانی شديدتر شده و توف های حاصله بخش وسيعی از كوههای البرز را تشكيل داده اند. حداكثر ضخامت آنها به حدود 1500 متر می رسد كه اغلب با قاعده ای از نهشته های كنگلومرائی – آهكی سازند فجن و زيارت بر روی سطح فرسايشی نهشته های قديمی تر قرار گرفته است. سنگهای آتشفشانی شامل جريان های گدازه و گدازه های برشی شده با تركيب متوسط تا بازيك معادل با بخشهای زيرين سازند كرج است. نهشته های سازند كرج بيشتر فرورفتگی ها و ناوديسهای قديمی را پر كرده است و در ناحيه شمالی به سمت شمال از ضخامت آنها كاسته می شود.

نهشته های سازند کرج از گدازه های آندزیتی و بازالتی، داسیت، شیل و سنگ های آذر آواری تشکیل شده است که در حوالی سد امیر کبیر و رشته کوه های البرز و اطراف دماوند و رودهن رخنمون دارند.

سازند کند شامل مارن، سنگ آهک و سنگ گچ است كه دارای ضخامتی حدود 500 متراست. نهشته های اين واحد از سمت بالا با ناپيوستگی هم شيب به مارن، شیل، كنگلومرا و ماسه سنگ قرمز رنگ سازند قرمزتحتانی تبديل می شوند.  سنگ گچ اين واحد مورد استخراج قرار می گيرد. بخش زيرين اين واحد با ناپيوستگی هم شيب بر روی واحدهای قديمی تر از جمله نهشته های كرتاسه پسين نشسته است ولی به سمت بالا بطور ناپيوسته و هم شيب به نهشته های واحد الیگوسن تبديل می شود.

سازند قرمز تحتانی شامل شيل، توف، ماسه سنگ و كنگلومرای قرمز رنگ همراه با سنگ نمك و سنگ گچ است كه در بخش جنوبی رودخانه ی دماوند ناحيه رخنمون دارد و به طور ناپيوسته بر روی نهشته های ائوسن نشسته است.

سازند قم به سن الیگومیوسن  شامل مارن، سنگ آهك و در بخش زيرين همراه با كنگلومرا است كه به طور ناپيوسته و هم شيب بر روی نهشته های واحد الیگوسن قرار گرفته و رخنمون محدودی از آن در غرب کوه مقصود ديده می شود .

سازند قرمز بالایی شامل ماسه سنگ، شیل، سنگ های تبخیری و فورش سنگ  است كه به صورت ناپيوسته و هم شيب بر روی واحد الیگوسن و يا الیگومیوسن نشسته است. نهشته های كنگلومرائی واحد پلیوسن بصورت ناپيوسته و دگر شيب بر روی اين واحد جای گرفته است.

سازند هزار دره به سن پلیوسن شامل كنگلومرا و ماسه سنگ با سيمان سست است و شيب لايه ها به 40-30 درجه می رسد و اغلب با دگر شيبی زاويه دار بر روی واحد قديمی تر نشسته است. سازند کهریزک 

شامل كنگلومرا با سيمان سست است كه بطور ملايم شيبدار است و با ناپيوستگی بر روی واحد پلیوسن، و در زير پادگانه های آبرفتی جای دارد. ضخامت آنها متغير است و حداكثر به حدود 200 متر می رسد.

نهشته های کواترنر این منطقه شامل مخروط افکنه ها، پادگانه های آبرفتی و واریزه ها می باشد که در برونزد وسیعی در جنوب و جنوب باختری تهران دارند.

در ناحيه شمالی رخنمون های متنوعی از سنگهای آتشفشانی كواترنری ديده می شود كه در مجموع كوه آتشفشانی دماوند را بوجود آورده اند. سنگ پی آنها شامل نهشته های پركامبرين پسين تا كواترنری است و جريانهای گدازه و سنگهای آذر آواری بر روی سطح فرسايشی قديمی تر جای گرفته است.

كهن ترين فاز فعاليت آتشفشانی كواترنری كه شامل سنگهای آتشفشانی بازيك رخنمون يافته در پلور است.

سنگ های آتشفشانی نظیر تراکی آندزیت، اگلومرا، بازالت الیوین دار از سنگ های آتشفشانی دماوند هستند و سنگ های نفوذی مانند گابرو، دیوریت، مونزونیت پورفیری، سینیت، گرانیت و سیل با ترکیبی بازی تا متوسط، دارای سن احتمالی الیگوسن هستند که در اطراف لواسان و شرق تهران رخنمون دارند.

زمین شناسی اقتصادی

ذغالسنگ: در سازند شمشك ذخاير بسيار مناسبی از ذغال سنگ وجود دارد كه بعنوان نمونه در حوالی اسك واقع در مسير جاده هراز و حوالی روستای شاه بلاغی واقع در بخش جنوبی استخراج می شود.

پاميس و پاميسيت: در دامنه كوه آتشفشانی دماوند و حوالی رينه كه متشكل از خاكسترهای آتشفشانی با تركيب ريوليتی است استخراج می شود پاميس و پاميسيت برنگ خاكستری روشن و بسيار متخلخل و حاوی ذرات شيشه ای است. پاميس دانه بندی درشت تری نسبت به پاميسيت دارد و هر دو وزن مخصوص كمتر از آب دارند . بزرگترين مصرف آنها در تهيه سيمان پوزولن و تهيه قطعات پيش ساخته است.

سنگ گچ: در ائوسن سنگ گچ وجود دارد و اغلب در امتداد سطوح گسله بالا آمده است كه در بخش جنوبی نقشه استخراج می شود. در سازند كند (ائوسن پسين) نيز گچ وجود دارد كه در حوالی روستای ساران استخراج می شود. در بخش شمالی نيز در قاعده كرتاسه سنگ گچ برونزدهای قابل ملاحظه ای نشان می دهد.

 

 

ضمائم پیوست
نویسنده
1سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور