ثبت شده توسط صبا خدرزاده | ثبت: 2020-09-06 09:15:42.0 | ویرایش: 2020-09-08 10:36:03.0 | دسته بندی: زمین شناسی

خلاصه گزارش نقشه 1:250،000 گناباد

سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور در راستای وظایف سازمانی، نقشه‏ های زمین‏ شناسی و گزارش‏های توصیفی مرتبط با نقشه ‏ها را در مقیاس 250 هزارم تهیه نموده است. گزارش حاضر، خلاصه ‏ای از گزارش نقشه زمين شناسي ورقه 1:250000 گناباد به منظور شناخت کلی از محدوده مطالعاتی می باشد.

گزارش نقشه 1:250000 گناباد

سرزمين زير پوشش نقشه ورقه گناباد منطقه اي است واقع در بخش شمالي استان خراسان مركزي، بلندي هاي آن را كوه ها و تپه هائي با روندهاي مختلف تشكيل مي دهند.

اين نقشه که بين طول جغرافيائی 58 درجه و 30 دقیقه تا 60 درجه شرقی و عرض جغرافيائی 34 تا 35 درجه شمالی قرار دارد. اين بلنديها را دشتهاي گسترده و همواري از هم جدا مي سازند كه از نهشته هاي كواترنر انباشته شده اند.

 در اين ورقه سه بخش ساختاري را مي توان مشخص نمود: 

1- رشته كوه هاي شمال خاوري، كه در جنوب باختري به دشت مركزي محدود مي گردد و داراي روندی WNW است.

2- مجموعه ساختاري جنوب باختري ‌(Structural Complex. Ssc).

3- رشته كوه هاي خلعت آباد (در جنوب خاوري).

چينه شناسي

برونزد محدودي از سنگ هاي نيمه دگرگونه با سني نامشخص و يا احتمالا متعلق به پروتروزوئيك در بخش شمال شرقي و جنوب غربي محدوده ورقه مشاهده مي شود. نهشته هاي نسبتاً ستبري از پالئوزوئيك در بخش شمال خاوري بخش Ssc برونزد دارند. اين سنگها متحمل متامورفيسم ناحيه اي يا همبري با شدت های مختلفي گرديده در نتيجه فاقد فسيل هاي در خور بررسي مي باشند و مي توان آنها را به سازندهایي از سیلورین تا پرمين به شرح زير نسبت داد:

1- سازند نیور، رسوبات سیلورین در منطقه شمال کوه کلاته رخنمون دارد.

2- سازند پادها (متشكل از ماسه سنگ كوارتزيتي).

3- رسوبهائي از كوارتزيت، شيل و سنگ آهك (Dsq) كه گمان مي رود بر روي سازند پادها قرار گرفته است.

4- سنگهاي كربناته نسبتاً ستبري كه به سازندهاي تفكيك نشده سيب زار و بهرام نسبت داده شده است.

5- سازند شيستو، رسوبات دونین در مناطق شمال کوه شتران، شمال کوه کلاته رخنمون دارد.

6- سازند سردار، رسوبات کربنیفردر مناطق جنوب کوه چاه یوسف، جنوب کوه علی شعبان رخنمون دارد.

7- سنگ آهك ستبري كه به سازند جمال نسبت داده مي شود و در بخش عمده اي كه اين سنگ آهكها به همراه دولوميت همراه مي باشند، مجموعه سنگ آهك و دولوميت به صورت واحدي وابسته به گروه طبس در نقشه منظور گرديده است ( با سني هم ارز پرمين تا ترياس ميانه). همچنين نهشته هائي كه به صورت رشته كوه هاي خلعت آباد واقع در شمال غرب بخش Ssc برونزد دارند را می توان به پالئوزوئيك پائين نسبت داده مي شوند، البته در اين مجموعه رسوباتي نيز به سازند سردار و بخش محدودي نيز به آهكهاي پرمين تعلق دارند. رسوبات پرمین در مناطق جنوب کوه شتری، جنوب شرق نوده پشنگ، جنوب کوه قرقاب رخنمون دارد.

 سنگهاي كربناتي متعلق به گروه طبس در جنوب Ssc برونزد دارند. اين سنگها به طور محلي نهشته هاي قرمز رنگي را شامل مي گردند كه مشخصه سازند سرخ شيل مي باشد. ماسه سنگ و شيلهائي كه به سازند شمشك نسبت داده مي شوند به طور گسترده در بخش Ssc برونزد دارند. اين واحد به طور محدود نیز در بخش وابسته به رشته کوه های شمال خاوری نمایان شده اند. رسوبات تریاس در مناطق شمال استاد، اطراف عباس آباد، شرق آب کوه، شمال کوه خیدباس رخنمون دارد.

 در نواحی ویژه ای قسمت زیرین از بخش Ssc سنگهای ولکانیکی تشکیل می دهد که بر روی عضو آهکی از سازند نایبند قرار گرفته است. در سایر نقاط، قاعده آن با کنگلومرا آغاز می گردد و بر روی پی سنگ کهن تر از ژوراسیک قرار گرفته است. لایه های کربناتی که در جنوب باختر گناباد واقع در مرز باختری ورقه برونزد دارند به سنگ آهکهای بادامو نسبت داده می شود(؟) گرانیتی را که در شمال خاوری بخش Ssc از رسوبهای پالئوزوئیک نفوذ نموده است، ژوراسیک فوقانی- نئوکومین دانسته اند. رسوبات ژوراسیک در مناطق اطراف کوه سیاه، کوه کمر خید، کبوتر کوه، کوه هنگام، کوه هرس، شرق آب کوه رخنمون دارد. 

نهشته های کرتاسه زیرین با رخساره سکوی قاره (Shelf) تنها در جنوب باختری بخش Ssc برونزد دارد. رخساره نهشته های کرتاسه بالا نیز سکوئی بوده و در شمال بخش Ssc و رشته کوه های شمال شرقی برونزد دارند. هیچ گونه همبری میان این دو مشاهده نمی شود. رسوبات کرتاسه زیرین در مناطق کوه کمر خید، شمال و غرب کبوتر کوه، کوه قله دختر، شمال کوه چاه یوسف رخنمون دارد.

برونزدهای محدودی از نهشته های شبه فیلیش مانند کرتاسه بالا به صورت بین انگشتی با سنگهای ولکانیکی در بخش Ssc واقع در مرز محدوده با ورقه قائن مشاهده می گردد. رسوبات کرتاسه بالایی در مناطق رسوبات شمال کوه سام علی، شمال کوه علی شعبان، جنوب کوه کلاته، شمال غرب سلطانیه، کوه کلاه دوز، کوه ناهور، شمال کوه نمل رخنمون دارد.

دوره پالئوس- ائوسن با مجموعه ای از سنگهای ولکانیکی گوناگون و نیمه ولکانیکی (Semi-volcanic) مشخص می گردد که می توان آن را به سه مجموعه تقسیم نمود. مجموعه زیرین به طور عمده از آندزیت و آندزیت- بازالت با میان لایه های گوناگونی از سنگهای نیمه ولکانیکی تشکیل می گردد و گمان می رود سن آن به پالئوس- ائوسن زیرین تعلق داشته باشد. این مجموعه در جنوب بخش Ssc، رشته کوه های خلعت آباد و رشته کوه های شمال شرقی برونزد دارد.

 مجموعه میانی (با سن تقریبی ائوسن میانی) با رخساره عمده ولکانیکی- رسوبی در جنوب بخش Ssc و رشته کوه های خلعت آباد وجود دارد. در شمال باختری بخش Ssc این مجموعه یک سری از ولکانیک های قاره ای (Subaerial) با ترکیب اسیدی تا بازیک تشکیل می دهد. رسوبات ائوسن میانی در مناطق شمال رباط کل جنگل، شمال کوه بزرگ، جنوب برکه، روستای شیر مغزه، شمال دشت بیاض رخنمون دارد.

 مجموعه بالائی شامل کنگلومرا، بازالت، داسیت و آندزیت می باشد که نمونه ای از آن دارای سن ائوسن بالا است. در رشته کوه های خلعت آباد گرانیتی که تصور می شود سن آن به ائوسن بالا و یا به اواخر الیگوسن می رسد در این سنگهای ولکانیکی نفوذ نموده است. نفوذی های مشابه ای نیز در سنگهای کهن در بخش Ssc نفوذ نموده است. رسوبات ائوسن بالا در مناطق جنوب عمرانی، جنوب چاه نمک، جنوب خیبر کوه، شمال مهاباد، کوه قله دختر رخنمون دارد.

دو سری از نهشته های غیر دریائی و آواری کنگلومرائی تا سیلتی(؟؟) از الیگومیوسن زیرین در بخش رشته کوه های شمال شرقی محصور گشته اند. لیتولوژی و ستبرای این نهشته ها در دو برونزد واقع در کوه تیغ سیاه (شمال شرق ورقه) و تاقدیس کوه ناوج کاملا متفاوت می باشد که به وسیله یک فرورفتگی  با روند شمال غربی از هم جدا شده اند. هر دو سری نهشته ها در یک حوضه فرونشسته میان کوهی تشکیل گردیده اند. در بخش رشته کوه های شمال شرقی سه سری پیاپی از رسوبات نئوژن میوسن بالائی تا پلیوسن- پلیستوسن) غیر دریائی به طور دگرشیب رسوب های الیگومیوسن زیرین را  می پوشاند: 

1- سری زیرین از کنگلومرای قاعده ای قرمز رنگ و رسوب های کولابی ماسه ای و رسی تشکیل شده است.

2- سری جوانتر متشکل از کنگلومرای رودخانه ای، ماسه سنگ و رس.

3- سری جوانتر از آنها شامل رسوبات رسی است. در بخش Ssc تنها دو سری جوان برونزد دارند.

مخروط های افکنه کواترنر و پهنه های رسی منطقه گسترده ای را پوشانیده است. از نظر ساختمانی رشته کوه های شمال خاوری واحد مستقلی را مشخص می نماید. در این بخش چین خوردگی و گسله ها به طور عمده از یک روند مشخص NW-SE تا WNW-ESE پیروی می نمایند. این  بخش را دشت مرکزی از دو بخش Ssc و رشته کوه های خلعت آباد جدا می سازد. احتمال می رود که این دشت، بریدگی رشته رویدادهای بزرگ تکتونیکی را پنهان ساخته باشد. در بخش Ssc نهشته های پالئوزوئیک و سازندهای نایبند و شمشک از چین خوردگی های پیچیده ای شکل یافته و روندهای بسیار متفاوتی از ENE-WSW تا WNW-ESE نشان می دهند.

گسله های رورانده جنوبی راستالغز  وابسته به پیش از کرتاسه را می توان مشاهده نمود. گسل های راستالغز و رورانده شمالی، سنگهای کرتاسه پائین، پالئوسن- ائوسن را قطع می نمایند. روند چیره در  آنها عبارت از E-W تا NW-SE است ولی گسله های بزرگی نیز دارای جهت N-S می باشند. در رشته کوه های خلعت آباد جهت NNW-SSE یک روند چیره است. رسوبات الیگومیوسن در مناطق شمال روستای نصرآباد، کوه گرماب، کوه نمل رخنمون دارد.

خمشها و گسل های وابسته به اواخر نئوژن، وضعیت کنونی کوه و هامون (Basin-and-range) را سبب گردیده است. گسل های بزرگ فعال در بخش جنوبی ورقه مشاهده می شود. سنگهای پیش از پالئوزوئیک احتمالا تحت تأثیر فاز تکتونیکی کیمرین آغازین قرار گرفته اند. فاز دگرشکلی¬های اصلی از جمله کیمرین پایانی که بر سنگهای ژوراسیک تأثیر گذاشته است به دنبال آن در ماسترشین، و در پی آن سه فاز دیگر که بر سنگهای ولکانیکی پالئوسن- ائوسن اثر گذاشته و فاز چین خوردگی و گسلیدگی وابسته به پس از الیگومیوسن زیرین اثر نموده است و سرانجام سه مرحله دگر شکلی که رسوبات نئوژن را تحت تأثیر قرار داده اند (فازهای پایانی آلپی). رسوبات نئوژن در مناطق شمال کله دونخ، شمال جنت آباد، جنوب میان ده رخنمون دارد.

زمين شناسي اقتصادي

چهار کانی سازی سرب - روی برداشت گردیده است، به جز یکی که دارای فلوئورین نیز می باشد، باقی آنها ارزش اقتصادی چندانی ندارند. آثار مس کم اهمیتی نیز در رشته کوه های خلعت آباد و شمال شرقی مشاهده گردیده است. لایه بی ارزش از بوکسیت در جنوب بخش Ssc وجود دارد. آثاری از باریت، گچ و رس کائولن دار نیز برداشت شده است.

ضمائم پیوست
نویسنده
1سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور