ثبت شده توسط صبا خدرزاده | ثبت: 2020-09-06 08:47:22.0 | ویرایش: 2020-09-08 11:11:38.0 | دسته بندی: زمین شناسی

خلاصه گزارش نقشه 1:250،000 گزیک

سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور در راستای وظایف سازمانی، نقشه ‏های زمین‏ شناسی و گزارش‏های توصیفی مرتبط با نقشه‏ ها را در مقیاس 250 هزارم تهیه نموده است. گزارش حاضر، خلاصه ‏ای از گزارش نقشه زمين شناسي ورقه 1:250000 گزیک به منظور شناخت کلی از محدوده مطالعاتی می باشد.

گزارش نقشه 1:250000 گزیک

چهارگوش گزیک قسمتی از جنوب استان خراسان است که به سوی خاور به مرز ایران و افغانستان محدود می باشد. در این ناحیه بخش شمالی رشته کوه های ایران خاوری با روند شمال باختری- جنوب خاوری قرار دارد، اين نقشه که بين طول جغرافيائی 60  تا 61 درجه و 30 دقیقه شرقی و عرض جغرافيائی 33  تا 32 درجه شمالی قرار دارد.

چينه شناسي

کهنسال ترین سنگهای ناحیه عبارتند از: سنگهای آهکی توده ایی که دارای فسیلهای اوربیتولین می باشند و سن آنها کرتاسه پیشین است. برونزد این سنگ آهکها به صورت بلوک جدا مانده (Isolated) یی است که آن را به نام "بلوک رودشاه ولی" مشخص کرده ایم و در حقیقت لبه باختری "بلوک گسل فراه" است که گسترش اصلی آن در افغانستان  می باشد. رسوبات کرتاسه پایین در مناطق غرب و جنوب گزیک، شرق رود شاه ولی، جنوب و شرق روستای مهرود، روستای چشمه رخنمون دارد.

 در باختر این بلوک، سنگهای کرتاسه بالا و ترشیر گسترش دارند که با روند شمال باختری- جنوب خاوری چین خورده اند. این سنگها از دو مجموعه مختلف تشکیل  شده اند که عبارتند از:

الف: مجموعه خاوری که رشته خاوری ناحیه را به وجود آورده اند با یک گسل عمده و اصلی ولی پوشیده شده، از بلوک رودشاه ولی جدا شده است. در این رشته کوه خاوری نهشته های فلیش گونه تورونین- سنوسین گسترش دارند و چین خوردگی کم و بیش منظمی را مشخص می کنند. سنگهای تشکیل دهنده آن عبارتند از ماسه سنگ و شیل سبزرنگ که در ناحیه مهرود، در قسمت هسته و مرکزی تاقدیس برونزد دارد و قاعده آن دیده نمی¬شود. به سوی شمال، و با پیوند بین انگشتی به واحد سنگ آهک میکریتی ماسه ایی و نازک لایه تبدیل شده که این واحد نیز در قسمت مرکزی تاقدیس جای دارد. میان این فلیش گونه ها و بلوک رودشاه ولی، واحد آتشفشانی از بازالت و آندزیت های زیردریایی دیده می شود که همراه آن، یک قسمت قرمز رنگ از ماسه سنگ و کنگلومرا نیز تشکیل شده است. توده های میکروگابرو و تونالیت در این واحد آتشفشانی نفوذ کرده اند و در جنوب خاوری رشته خاوری برونزد دارند. مجموعه سنگهای آتشفشانی نفوذی یاد شده را به نام مجموعه درهم "چشمه استاد" نامیده ایم و چهره آنها همانند سنگهای آتشفشانی است که در قسمت بالائی مجموعه  افولیتی دیده می شوند. روی سنگهای فلیش گونه و سنگهای آذرین "چشمه استاد" واحد ضخیمی از کنگلومرا، شیل، سنگ آهک و گدازه های آتشفشانی، با دگرشیبی قرار گرفته اند و سن آنها ماستریشین است. در این واحد ضخیم هر جا امکان داشته است، واحدهای سنگی مختلفی مانند: کنگلومرا، ماسه سنگ که در بیشتر جاها با نهشته های آشفته همراه است، آندزیت تا بازالت دولریتی، کنگلومرا با دانه های و لایه های ماسه سنگی همراه، سنگ آهک هیپوریت دار و شیلهای خاکستری و متمایل به ارغوانی که گاهی دارای نهشته های آشفته می باشد. رسوبات کرتاسه بالا در مناطق غرب مهرود، شمال نقره حصار، روستای لالون، شرق گزیک رخنمون دارد.

 روی این واحد ضخیم، با همبری هم شیب و گاهی با دگر شیبی ملایم، نهشته های دریائی پالئوسن- ائوسن قرار گرفته اند که عبارتند از: سنگ آهکهای مرجان توده ایی بیومیکریتی ضخیم لایه تا توده ای ، مارنها و ماسه سنگهای که دارای یک بخش سنگ آهکی با فسیلهای پالئوسن یا ائوسن می باشد. روی این مارنها و در بیشتر جاها با پیوند ناپیوسته، یا واحد گچی و واحد ماسه سنگی قرمز رنگ که همراه آن لایه های سنگ آهکی نومولیت دار نیز دیده می شود، قرار دارد و یا اینکه کنگلومرای قرمز رنگ تشکیل شده است. سن این واحدها را به ائوسن نسبت داده ایم.

ب: مجموعه تشکیل دهنده رشته باختری ناحیه را به نام محدوده افولیتی نامیده ایم. این محدوده در درازای سیستم گسل های اصلی با روند شمال شمال باختری جنوب جنوب خاوری از رشته خاوری جدا شده است. در این قسمت، نهشته های آشفته و سنگهای آتشفشانی- رسوبی آواری دیده می شوند که همین سنگهای فلیش گونه رشته خاوری می باشند و در پیوند نزدیک با رانده بلوکهای تکتونیکی و یا اولیستولیت های گوناگون از مجموعه افولیتی آمیزه رنگین می باشند.

هم سنگهای رسوبي ياد شده و هم مجموعه اي اوفيوليتي به شدت دگرشكل شده و دچار دگرگوني با درجه هاي مختلف شده اند. در برخي ناحيه ها، اين دگرگوني به ويژه خيلي شديد است و از تيپ فشار زياد- دماي كم و رخساره ي شيست گلوكافان مي باشد در اين "آميزه" قسمتي از فليش ها به سن ماستريسين مي باشند در ناحيه ها پي كه مقدار سنگهاي آتشفشاني آواري اين فليش بيشتر شده آنرا به عنوان واحد جدا شده است و قسمت آندزيت بازالتي و بازالت دولريتي را نيز كه در اين واحد به وجود آمده است، روي نقشه مشخص شده اند. واحدهاي ديگر كه در مجموعه افيوليتي ناحيه شناسايي و روي نقشه مشخص شده اند عبارتند از:‌ سنگهاي اولترابازيك كه بيشتر لرزوليت ها و هارزبورژيت مي باشند و قسمتهائي كه سرپانتينيتي شده اند با نشانه مشخص شده است. گابرو دولوريت و ميكروگابرو، توف هاي بازالتي است. راديولاريت و چرت هاي نواري، پلاژيوگرانيت، ليستونيت روي آميزه هاي مورد گفتگو، بادگرشيبي، سنگهاي دگرگون نشده ايي قرار دارند كه سن آنها نيز ماستريشين است و هم ارز سنگهاي موجود در رشته خاوري مي باشند.

در برخي از جاهاي اين رشته  باختري، سنگهاي ياد شده، به سوي بالا، به رسوب هاي به سن پالئوسن مي رسند كه در برخي از جاهاي اين رشته باختري، سنگهاي ياد شده، به سوي بالا، به رسوب هاي به سن پالئوسن مي رسند كه اين حالت نيز شباهتهاي محلي با رشته خاوري دارد با اين تفاوت كه در يك درياي بازتري نهشته شده اند. در بسياري از ناحيه هاي ديگر اين رشته، سنگهاي پالئوسن - ائوسن زيرين به طور مستقيم روي "آميزه" واقعند. 

در پايان عصر ائوسن پيشين، دريا در هر دو رشته خاوري و باختري شروع به پسروي كرده است. رسوب هاي تازه ايي، با ضخامت زياد و قرمز رنگ كه بيش از كنگلومرا، ماسه سنگ، گچ درست شده گسترش داشته اند و در قسمت قاعده اي هنوز نهشته هاي دريايي به صورت لايه هاي درون واحد قرمز رنگ تشكيل مي شده است، اين لايه ها تشكيل شده در دريا، هم به صورت هم شيب و هم به صورت دگر شيب روي واحدهاي قديمي تر قرار گرفته اند. لايه هاي قرمز مورد گفتگو، در عصرهاي ائوسن پيشين پاياني و ائوسن مياني و شايد هم ائوسن پسين تشكيل مي شده اند. رسوبات ائوسن- پالئوسن در مناطق شرق گزیک، غرب کلاته بلوچ، شرق طبس، کوه ری، جنوب سیاه کوه، غرب نقره حصار، شمال ترشاب رخنمون دارد.

در محدوده هاي افيوليتي، مجموعه اي از نهشته هاي آواري و آتشفشاني كه بيشتر داراي تركيب ميانه تا بازيك اند، به طور ناپيوستگي دگرشيب، روي سنگهاي قديمي¬تر قرار گرفته اند. سن آنها اليگوسن تا ميوسن مياني است. اين سنگهاي آتشفشاني كه در يك محيط خشكي به وجود آمده اند، در رشته خاوري ناحيه ديده نمي شوند ولي در عوض، در اين قسمت خاوري، كمربندي از سنگهاي نفوذي نيمه آتشفشاني، كه بيشتر از جنس و تركيب ديوريت كوآرتز دارند، به وجود آمده اند و سن آنها نيز اليگوسن- ميوسن است و با سنگهاي آتشفشاني منسوب مي شوند. رسوبات اليگوسن- ميوسن در مناطق جنوب غرب روستای آب گرم، غرب و جنوب غرب چاه نزراب، اطراف سیاه دره، غرب کنیف، روستای خونیف رخنمون دارد.

سنگهاي نئوژن كه عبارتند از: كنگلومراي رودخانه اي و همچنين بازالت قليايي، به طور دگرشيب روي سنگهاي آتشفشاني قرار گرفته اند. رسوبات نئوژن در مناطق جنوب شرق گزیک، جنوب کلاته بلوچ، غرب کوه ری، شمال سورتیغ، غرب روستای گرم تمام ده، جنوب رود نخ شور رخنمون دارد.

نهشته هاي كوآترنر عبارتند از مقدار كمي از نهشته هاي پادگانه هاي قديمي و مقدار زيادي از آبرفت هاي بادزن آبرفتي و نهشته هاي دانه اي، كه در بوم هاي پست و گسترده ايي را به وجود آورده اند و گل كفه هايي نيز درست شده اند. رسوبات کواترنر در مناطق غرب افغانستان، جنوب گزیک، شرق احمد آباد، اطراف پورنگ و اطراف روستای قوت رخنمون دارد.

ساختار منطقه چهارگوش به وسيله سه زون تكتونيكي كه تحول آنها در كرتاسه فرق داشته است، مشخص و كنترل مي شود. بلوك رودشاه ولي قسمتي از يك بلوك قاره ايي گسترده است. در رشته خاوري يك واحد فليش گونه ضخيم متعلق به كرتاسه بالا وجود دارد كه از‌‌‌‌ ويژگي هاي اين رشته كوه است. اين فليش گونه بايد روي مجموعه اوفيوليتي از نوع چشمه استاد قرار گرفته باشد. تنها چند اوليستوليت ديده مي شود و بنابراين آميزه تكتونيكي كه در برگيرنده افيوليت هم باشد درست نشده است. اين فليش گونه ها نشانه هايي مشخصي از دگرگوني را ندارند و به طور نسبي بيش از تشكيل نهشته ها و سنگهاي آتشفشاني ماستريشين، دچار چين خوردگي كمي شده اند. محدوده اوفيوليتي برخلاف رشته خاوري، به شدت دگرشكل شده و نهشته هاي كرتاسه  بالا با افيوليت ها در هم آميخته شده و به طور محلي دچار دگرگوني شديدي شده است. اين مجموعه، بيش از تشكيل نهشته هاي ماستريشين بالا، به علت يك فرآيند پيچيده تكتونيكي (به زير رانده شدن ) بدين شكل و موقعيت در آمده اند.

جنبشهاي كم شدت تكتونيكي تا آخر ائوسن پيشين ادامه داشته و تا حدودي موجب پراكندگي محيط هاي رسوب گذاري و رخساره هاي مختلف ماستريشين بالا، پالئوسن- ائوسن زيرين يعني فليش مرجان توده شده است. اين جنبشها در پايان ائوسن پيشين بسيار مهم و تعيين كننده بوده اند و پس¬روي دريا از قسمت بزرگي از ناحيه در عصر ائوسن مياني صورت گرفته  است.

تمام سنگهاي ائوسن و سنگهاي قديمي تر در زمان ائوسن مياني يا ائوسن پسين دچار يك‌‌ چين خوردگي با روند شمال باختري- جنوب جنوب خاوري شده اند. اين فاز عمده تكتونيكي سازنده الگوي ساختاري ناحيه در ترشیر بوده است. چندين فاز پياپي‌‌ چين خوردگي و گسلش به دنبال تشكيل سنگهاي آتشفشاني اوليگوسن- ميوسن وجود داشته است. يك فاز در ميوسن بوده است كه موجب چين خوردگي سنگهاي آتشفشاني موجود و پيش از نئوژن پسين شده است. فاز ديگر پس از نئوژن بوده و موجب ساختارهاي گونه گون نهشته هاي نئوژن بوده است. اين دو فاز تكتونيكي موجب تشكيل و يا نوخاستي مجموعه گسلها و خطواره عمده جدا كننده رشته خاوري و محدوده افيوليتي در راستاي شمال باختري- جنوب جنوب خاوري شده اند. افزوده بر اين خطواره كه در برگيرنده گسلهاي وارونه و راندگيها  است، ساخت هايي جديدتري در ناحيه است كه عبارتند از: يك سيستم گسل¬هاي امتداد لغز چپگرد با روند 120  تا 135 درجه و گسلهاي برآيند آنها كه از نوع راستگرد مي باشند.

آخرين فاز تكتونيكي موجب درست شدن يك سيستم گسل راستگرد با روند شمال- جنوب از نوع طولي شده كه گسل طبس از ميان آنها همچنان فعال است. 

زمين شناسي اقتصادي

در ناحيه چهارگوش گزيك، كانه زائی هاي فراواني از منيزيت و مس ديده مي شود كه ممكن است اهميت اقتصادي داشته باشد. لايه گچي با گسترش قابل توجه در قسمت جنوب باختري چهارگوش نیز برونزد دارد.

 

ضمائم پیوست
نویسنده
1سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور