ثبت شده توسط فاطمه محمد کریمی | ثبت: 2020-09-05 13:59:28.0 | ویرایش: 2020-09-08 12:09:43.0 | دسته بندی: زمین شناسی

خلاصه گزارش نقشه 1:250،000 شاهرخت

سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور در راستای وظایف سازمانی، نقشه‏ های زمین‏ شناسی و گزارش‏های توصیفی مرتبط با نقشه‏ ها را در مقیاس 250 هزارم تهیه نموده است. گزارش حاضر، خلاصه‏ای از گزارش نقشه زمين شناسي ورقه 1:250000 شاهرخت به منظور شناخت کلی از محدوده مطالعاتی می باشد.


گزارش نقشه 1:250000 شاهرخت

ناحیه چهارگوش شاهرخت در قسمت خاوری از بخش مرکزی استان خراسان واقع است که از خاور به افغانستان محدود می باشد. این ناحیه از نقطه نظر مختصات جغرافیائی میان طولهای 60 درجه تا 61 درجه و 30 دقیقه خاوری و عرضهای 33 تا 34 درجه شمالی جای گرفته است.

از نگاه ساختمانی در این چهارگوش، دو زون اصلی را می توان تشخیص داد که عبارتند از:

1) زون پلاتفرم قدیمی یا کراتونی (Craton) که در شمال خاوری ناحیه واقع است و آن را "بلوک کوه آهنگران" می نامیم.

2) دنباله واحد ساختمانی "رشته کوه های ایران خاوری" که از ویژگی های آن وجود برونزد (Outcrop) های اوفیولیتی است، این زون در جنوب کوه آهنگران جای گرفته و توسط یک سیستم پیچیده از گسلهای با روند شمالی باختری- جنوبی خاوری از آن جدا شده است. آن قسمت از "بلوک کوه آهنگران" که به این سیستم گسلها محدود شده است، بصورت یک توده بالا آمده وکم پهنا است که آنرا بالا آمدگی (Uplift) کوه آهنگران می نامیم.

کهن­ترین سنگهای ناحیه را می توان در بلوک کوه آهنگران مشاهده کرد. این سنگها که در کوه بمرود برونزد دارند عبارتند از: آناتکسیت کوردیریت­دار (Cordierite anatexite) ولی در شمال بالا آمدگی کوه آهنگران سنگهائی دیده می شوند عبارتند از: آمفیبولیت، سنگ آهکهای بلورین شده و مونزونیت، سن این مجموعه سنگها احتمالاً پروتروزوئیک است.

در جنوب بالا آمدگی کوه آهنگران سنگهای با دگرگونی کمتر وجود دارند که عبارتند از شیل، ماسه سنگ دولومیت و سنگهای آتشفشانی اسید، که سن آنها ممکن است پروتروزوئیک پیشین باشد. در بالا آمدگی یاد شده، سنگهای کرتاسه گسترش و تشکیل دهنده اصلی می باشند که با دگرشیبی روی پی سنگ دگرگون شده قدیمی قرار گرفته اند، سنگهای کرتاسه در قسمت پائین عبارتند از:

مجموعه­ای از کنگومرا، شیل، ماسه سنگ و لایه های سنگ آهکی که با یکدیگر ارتباط بین­انگشتی (Interfingering) دارند. روی آنها سنگ آهک ضخیم لایه و توده­ای اوربیتولین دار تشکیل شده که سن آن بارمین- وراکوئین (آلبین پسین) است.

در شمال بالا آمدگی یاد شده، در کوه های بمرود و کلنگی، ماسه سنگها و سنگ آهکهای ژوراسیک میانی و یا بالائی وجود دارند که با دگرشیبی روی پی­سنگ قدیمی قرار دارند و روی آنها با ناپیوستگی (Uncoformity) سنگهای کرتاسه (بارمین بالائی) تشکیل شده اند.

در کوه آهنگران، روی سنگ آهک توده ای وراکوئین (Vraconian)، مارن و شیل­ها و ماسه سنگهای فیلش گونه ای دیده می شوند که سن آنها سنومانین است.

در "بلو کوه آهنگران" سنگهای کرتاسه بالائی را تنها در ناحیه مرزی شمال چهارگوش یعنی در کوه جهاز می­توان دید که عبارتست از سنگ آهک با رخساره پایابی (Shelf) و سن آنها سنونین پیشین- کامپانین می­باشد.

برش ماسه سنگ توفی و سنگهای آتشفشانی ائوسن بالا و الیگوسن، در "بلوک کوه آهنگران" روی هر دو سری کرتاسه پائین و بالا، قرار گرفته اند. توده های گرانیتی کوچک و همزمان با سنگهای ائوسن- اولیگوسن یاد شده نیز وجود دارند که برونزد آنها در ناحیه مرزی با افغانستان یعنی در کوه کوریگان واقع است.

زون جنوب باختری را به دو زیر واحد بخش کرده ایم که عبارتند از:

(1) کمربند مرکزی

(2) محدوده اوفیولیتی

این دو زیر واحد توسط یک سیستم پیچیده از گسلهائی با روند کم و بیش شمال باختری- جنوب خاوری از یکدیگر جدا شده اند. کهن ترین سنگهای یافت شده در این پهنه در عهد تورونین پسین تشکیل شده اند. کمربند مرکزی به سوی جنوب پهن­تر می شود، ولی در سوی شمال باختری تنگ­تر شده و در جنوب باختری کازگون از میان می رود. پی سنگ این کمربند عبارتست از:

سنگهای آتشفشانی و گابرو از مجموعه اوفیولیتی که آنرا کمپلکس سبز کوه نامیده ایم. روی این کمپلکس نهشته ها و گدازه های ماستریشتین، سنگهای آهکی و مارنی پالئوسن- ائوسن زیرین و لایه های قرمز رنگ و غیره دریایی میوسن میانی و بالائی قرار گرفته اند، تنها سنگ آهک و مارن پالئوسن - ائوسن زیرین، روی بالا آمدگی کوه آهنگران که از سنگهای کرتاسه زیرین بوجود آمده قرار گرفته اند.

از ویژگی­های محدوده اوفیولیتی واقع در ناحیه چهارگوش، وجود نهشته های آشفته (توربیدیتTurbidite) و سنگهای آواری آتشفشانی است که سربده های تکتونیکی (Tectconic slivers) و یا اولیستولیت هایی که از مجموعه اوفیولیتی (آمیزه رنگین) ریشه گرفته اند، ارتباط نزدیکی دارند. هم سنگهای رسوبی و هم سنگهای اوفیولیتی بشدت دچار دگرشکلی (Deformation) شده و دارای اثر دگرگونی با شدتهای مختلف می باشند و به طور کلی رخساره شیست گلوکوفان با ویژگی فشار زیاد- دمای کم نیز دیده می شود. سن فلیشها از تورونین پسین (یا قدیمی­تر) تا ماستریشتین تغییر می­کند. روی این "آمیزه" سنگهای دگرگون نشده ماستریشتین، با پیوستگی دگرشیب، قرار گرفته اند که هم از سنگهای ماستریشتین در کمربند مرکزی می باشند.

در باختر و شمال محدوده اوفیولیتی، سنگهای آندزیتی اولیگوسن بالا و میوسن میانی وجود دارند و در برخی از جاها می توان دید که روی فلیشها قرار گرفته اند این آندزیتها و آمیزه یاد شده توسط نهشته های به رنگ قرمز آجری نئوژن (میوسن بالا- پلیوسن پائین؟) و با ناپیوستگی پوشیده شده اند.

کنگومرای رودخانه ای، قلوه سنگها و ماسه های پلیوسن- کواترنر زیرین با دگرشیبی روی نهشته های نئوژن قرار دارند.

سنگهای نئوژن و پلیوسن- کوآترنر زیرین، در قسمتهای شمالی ناحیه چهارگوش گسترش زیادی دارند و یک تاقدیس مرکب (Anticlinorium) با روند شمالی باختری- جنوب خاوری در آنها بوجود آمده است.

ناحیه چهارگوش شاهرخت به طور کلی از سه زون تکنوتیکی عمده تشکیل شده که دارای تکامل ساختاری (Structural) متفاوتی هستند.

بلوک کوه آهنگران که قسمت اعظم ناحیه را در برگرفته است یک زون پلاتفرم قدیمی (کراتون) را مشخص می کند. پی سنگ آن پیش از ژوراسیک (پروتروزوئیک و امکان دارد پالئوزوئیک باشد) شکل گرفته است و بنابراین نشانه هایی از کوهزایی بایکالی (Assyntic) و احتمالا کیمرین[صبا1]  پیشین (Early Kimmerian) را در خود حفظ کرده است. رخداد کیمرین پسین (Late kimmerian) را در کوه بمرود از روی دگرشیبی موجود میان سنگهای ژوراسیک بالا در روی آن می توان تشخیص داد.

سنگهای کرتاسه پائین و بالا بیش از تشکیل برشها و ردیف آتشفشانی-رسوبی دچار چین خوردگی شده بودند. زون مرکزی که در برگیرنده آمیزه اوفیولیتی و سنگهای آتشفشانی مجموعه اوفیولیتی است، ممکن است نتیجه بازشدن یک کافت (Rift) در زمان کرتاسه پیشین و پیامد آن یعنی گسترش کف دریا بوده باشد.

به دنبال آن در مدتی که عمل فرورفتن (Subduction) وجود داشته است، زون مرکزی به صورت یک قسمت حاشیه ای به بلوک کوه آهنگران متصل شده و توسط توده نفوذی تونالیتی به سن کونیاسین- سانتونین، بدان جوش خورده است، حال آنکه فیلیش ها که در دریای باز تشکیل می شده اند، از عمل فرو رفتن متأثر شده و در بوجود آمدن "کمپلکس فرورفته" (subduction Complex) دخالت داشته است. این عمل بیش از نهشته شدن سنگهای دگرگون نشده ماستریشتین متوقف شده است. این نهشته ها پیش از آغاز پالئوسن، دچار چین خوردگی و گسلش کم و خفیفی شده اند.

جنبش های تکنوتیکی بار دیگر در پایان ائوسن پیشین پا گرفته و یک فاز عمده تکنونیکی بوجود آمده که نهشته های قرمز رنگ ائوسن میانی را تحت تأثیر خود قرار داده و احتمال دارد پیش از آنکه عصر ائوسن پسین فرا برسد، به پایان رسیده باشد.

در حالی­که سنگهای آتشفشانی اولیگوس- میوسن به آرامی تاب برداشته­اند، نهشته های نئوژن به شدت چین خورده اند و این پیش از پلیوسن - کواترنر بوده است. کنگلومرای پلیوسن- کواترنر نیز دچار چین خوردگی شده است.

ناحیه چهارگوش شاهرخت تحت تاثیر چند مرحله، گسلش و راندگی بوده که بویژه در مرزهای سه زون تکتوتیکی شدید بوده است. گسلهائی که پس از نهشته شده کنگلورمرای پلیوسن- کواترنر بوجود آمده و یا با نوخاستی (Rejuvenation) داشته اند عبارتند از:

گسلهای چپگرد با روند 1200 N گسلهای راستگرد با روند 500 -350 N و گسلهای راستگرد با روند  1500 N، گسلهای اخیر هر دو نوع جابجایی افقی و بویژه قائم را دارند.

سیستم گسل یزدان که روند آن 500 -350 N است و از مرز افغانستان می گذرد. در عهد حاضر فعالیت داشته و همچنان فعال است.

زمین شناسی اقتصادی

در ناحیه چهارگوش شاهرخت، چند اثر از کانیهای مس که ارزش اقتصادی کمی دارند دیده شده است. همچنین چند اثر از کانی­های منیزیت، مانیتیت، و باریت نیز وجود دارد.

 

ضمائم پیوست
نویسنده
1سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور