ثبت شده توسط کیانا کیانی | ثبت: 2020-08-31 13:38:45.0 | ویرایش: 2020-09-08 08:29:54.0 | دسته بندی: زمین شناسی

خلاصه گزارش نقشه 1:250000 اردکان

سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور در راستای وظایف سازمانی، نقشه‏ های زمین‏ شناسی و گزارش‏های توصیفی مرتبط با نقشه‏ ها را در مقیاس 250 هزارم تهیه نموده است. گزارش حاضر، خلاصه ای از گزارش نقشه زمين شناسي ورقه 1:250000 اردکان به منظور شناخت کلی از محدوده مطالعاتی می باشد.

گزارش نقشه 1:250000اردکان

بخش خاوری چهارگوش اردکان شامل منطقه ساغند می باشد که قسمتی از واحد زمین ساختی ایران مرکزی است. سنگهای دگرگونی پرکامبرین، بیشتر سطح این بخش را تشکیل می دهد. اين نقشه که بين طولهای جغرافيائی 54 درجه تا 55 درجه و 30 دقیقه و عرضهای جغرافيائی 32 تا 33 درجه قرار دارد.

چينه شناسي

خاستگاه اکثر این سنگهای دگرگونی، آواری-آتشفشانی، آتشفشانی، آواری و رسی بوده، که در زمان پر کامبرین تحت تأثیر دو فاز مهم دگرگونی ناحیه ای «دیناموترمیک» قرار گرفته، دگرگون و گرانیتی شده است. پس از آن توده های گابرویی تا گرانیتی در آنها نفوذ کرده و بالاخره قبل از اینفرا کامبرین به علت جنبش های کوه زایی آسینتیک (بایکالی) چین خورده و برآمدگی های «آسینتیک» را تشکیل می دهد. بالا آمدگی ها و فرو افتادگیهای بین آنها  ایالتهای مختلف زمین ساختی با روند شمالی- جنوبی تشکیل داده است. رسوبات پر کامبرین در مناطق کوه نی باز، شمال چاپدونی، کوه تیچاتک، شمال کویر ساغند، غرب کوه پشت سرخ، کوه گل مانده رخنمون دارد.

نهشته های اینفرا کامبرین، پالئوزوئیک و جوان تر در حوضه های فرو رفته نهاده شده،  بالا آمدگی ها را احاطه نموده یا پوشش حاشیه ای آنها را تشکیل می دهد. آشکوب زمین ساختی اپی آسینتیک که با رسوب گذاری در پرکامبرین پسین (اینفرا کامبرین) شروع شده بود با جنبش های کوه زایی کیمری پیشین (در دور تریاس پسین) پایان یافته است. سنگهای تشکیل شده در پرکامبرین پسین که پوشش بلوکهای بالا آمده و کرانه های آنها را تشکیل داده است دارای رخساره ی قاره ایی است، ولی نهشته های حوضه های فرو افتاده رخساره ی ژرف تری دارد که همراه با سنگهای آتشفشانی اسیدی تا بازی حتی سنگهای اولترابازی بوده و گرانیت نیمه عمیقی در آنها نفوذ کرده است. به دنبال فعالیت های آتشفشانی در پرکامبرین پسین، دگرگونی استاتیک ناحیه ای با ویژگی های دگرنهادی (متاسوماتیسم) باعث آلبیت زائی، اسکاپولیت زائی و تشکیل کانسارهای آهن شده است (معدن آهن بافق، چادرملو .....). به نظر می رسد این پدیده قبل از رسوب گذاری ماسه سنگهای سازند لالون (نهشته های کامبرین در منطقه زریگان، خارج از چهارگوش اردکان) پایان یافته باشد. رسوبات اینفرا کامبرین در مناطق شمال روستای دلمه، شمال کوه دختر رخنمون دارد.

در این محدوده از چهارگوش سنگهای پالئوزوئیک شناخته شده محدود به نهشته های پرمین با رخساره قاره ای در قاعده و دریائی در قسمتهای فوقانی می باشد. این نهشته ها در حوضه مرکزی ساغند بر روی سنگهای دگرگون قدیمی تر (پرکامبرین و احتمالا جوان تر) واقع هستند و به نظر می رسد که پیشروی دریای پرمین پی آمد جنبش های رخداد هرسینی بوده است. رسوبات پالئوزوئیک در مناطق کوه پیرزن، شمال و جنوب روستای انجیراوند، شمال کوه باشی، جنوب روستای حجت آباد، شمال کوه سفید دنبه رخنمون دارد.

رسوب های قاره ای تریاس بادگرشیبی بر روی سنگهای پرکامبرین قرار گرفته و به دنبال این رسوب گذاری حرکات کوه زایی و پدیده دگرگونی مربوط به سیمرین پیشین، آشکوب زمین ساختی اپی آسینتیک را در اواخر تریاس تکمیل نموده است.

 آشکوب زمین ساختی آلپ با رسوبگذاری ژوراسیک آغاز گردیده است. نهشته های ژوراسیک دارای ویژگی های قاره ای می باشد و همراه با سنگهای قدیمی تر منطقه تحت تأثیر فعالیت های زمین ساختی و همچنین دگرگونی ضعیفی قرار گرفته اند که مربوط به رخداد کیمری پسین می باشد. توده های گرانیتی پی آمد این رخداد (پیش از کرتاسه) نیز در میان سنگهای ژوراسیک نفوذ نموده است. رسوبات ژوراسیک در مناطق روستای حاجی حسن، روستای بنده سرخ، کوه چاه مسی، شمال کویر زرین، جنوب تله چاه پلنگ رخنمون دارد.

نهشته های کرتاسه که با تنوع رخساره سنگی و تغییر ضخامت زیاد در حوضه های مختلف تشکیل شده با دگرشیبی بر روی سنگهای ژوراسیک و قدیمی تر قرار گرفته است. گسترش سنگهای پالئوسن- ائوسن در این منطقه محدود بوده و ضخامت آنها نیز چندان زیاد نیست. این سنگها فقط در حوضه هایی که در امتداد گسلهای شمالی- جنوبی وجود داشته تشکیل گردیده است. در قسمت زیرین آنها رسوب های قاره ای و لایه های کمیاب مارن نومولیت دار وجود دارد و در قسمت زیرین آن سنگهای آتشفشانی آندزیتی تشکیل شده است. رسوبات کرتاسه در مناطق کوه دشت ده، شمال نر کوه، شمال کوه زینی، روستای آریز، شمال کوه سفید دنبه، شمال کوه ساغند، جنوب روستای الهه آباد، شمال کویر زرین، شرق کویر کلوت رخنمون دارد.

این منطقه که از نگاه زمین شناختی از دوره  کرتاسه ناپایدار بوده است، در اواخر ائوسن-اولیگوسن تحت تأثیر جنبش های مهمتری واقع شده و به علت فشارهایی با روند شمال خاوری-جنوب باختری چین خورده و دستخوش تغییرهایی شده است. رسوبات پالئوژن در مناطق شرق کوه باغ تجاری، شمال کویر اردکان، غرب کویر ساغند رخنمون دارد.

 سنگهای اولیگوسن در منطقه وجود ندارد ولی رسوبهای میوسن با رخساره ی قاره ای (لایه های قرمز رنگ) و سنگهای تبخیری در فرو افتادگیهای حاصل از گسلش و دیگر حوضه های بین کوه ها نهشته شده که با دگرشیبی بر روی سنگهای ائوسن و قدیمی تر قرار گرفته است. حوضه های یاد شده در اثر جنبش های پس از میوسن خشک گردیده است. در اواخر دوره ترشیر- اوائل دوره کواترنر، سنگهای آواری دانه درشت (کنگلومرا) تشکیل شده که با دگرشیبی بر روی سنگهای میوسن و قدیمی تر قرار گرفته است. رسوبات نئوژن در مناطق شمال و جنوب اردکان، غرب کویر کوه، شمال و غرب کویر ساغند رخنمون دارد.

نهشته های دوره کواترنر و عهد جدید، کوهپایه ها و دشتهای وسیع بین آنها را پوشانده است. این نهشته ها به صورت پادگانه های آبرفتی (حداقل در دو سطح توپوگرافی)، مخروط های افکنه، آبرفتهای جوان، بادرفتها (تلماسه ها) و نهشته های کویری در ناحیه مورد بررسی گسترده شده اند و علاوه بر آنها، واریزه ها نیز در کوهپایه ها گسترش دارد. رسوبات کواترنر در مناطق کویر کور، اردکان، کویر ساغند، کویر زرین، کویر کلوت، کوه باغ تجاری رخنمون دارد.

ناحیه ناهموار خرانق که قسمت باختری چهارگوش اردکان در مرکز ایران می باشد به وسیله زمینهای همواری مانند کویر کور، ریگ زرین، کویر کلوت، کویر اردکان و دشت اردکان احاطه شده و به همین علت منطقه ی دور افتاده ایی است که دسترسی به آن با دشواری انجام  می گیرد. جاده درجه سوم یزد-طبس از میان آن می گذرد. قدیمی ترین سنگهائی که در این ناحیه رخنمون دارند عبارتند از: دگرگونه هایی شامل فیلیت ها، شیستهای کلریت، سریسیت و مسکویت دار و کمی هم گنایس چشمی که تنها در دو قسمت کوچک از ناحیه دیده می شوند. این سنگها شباهت فراوانی با سنگهای دگرگونی سازند تاشک دارند و به همین علت آنها را به پرکامبرین نسبت داده ایم. سنگهای مربوط به پرکامبرین بالا که آنها را به «اینفراکامبرین» نسبت داده ایم عبارتند از سازندهای سلطانیه، باروت، زایگون.

ماسه سنگهای لالون به طور تدریجی بر روی سازند زایگون قرار دارد و به وسیله لایه های تریلوبیت دار سازند میلا دنبال شده است. ارتباط سازند زایگون و همچنین ریولیتهای و دگرگونه ها یا مشخص نیست و یا گسل است. سنگهای دونین بالائی با ناپیوستگی هم شیب روی سنگهای کهنسال تر جای گرفته و روی آنها لایه های متعلق به کربونیفر زیرین که شباهت زیادی با سازندهای همسن خود در رشته کوه های البرز دارند (سازندهای جیرود و مبارک). افق فسفات دار سازند جیرود تا مرکز ایران و ناحیه ی کرمان ادامه دارد.

دولومیتهایی که به احتمال زیاد، سن آنها پرمین پسین است با کنگلومرای قاعده و با لایه های لاتریتی بر روی کربونیفر زیرین قرار گرفته اند. سنگهای تریاس در این ناحیه دیده نشده است و سنگهای لیاس که بیشتر ماسه سنگی و شیلی بوده و آنها را به سازند شمشک نسبت داده ایم، با ارتباط گسل در کنار سنگهای پرمین و  یا قدیمی تر قرار گرفته اند. در قاعده  شمشک، در بیشتر جاها لایه های لاتریت- بوکسیت تشکیل شده که ارزش اقتصادی آنها در خورد توجه است.

سنگ آهکهای فسیل دار (به ویژه آمونیت ها) بادامو و لایه های ماسه سنگی مربوط به آن در قسمت جنوبی ناحیه روی سنگهای پالئوزوئیک قرار دارند ولی در شمال ناحیه ماسه سنگها و کنگلومرا و شیلهای سازند شمشک قرار دارند. در باختر کوه کلمند (جنوب ناحیه) لایه های مارنی و شیلی دیده می شود که به نظر می رسد روی سازند بادامو قرار دارند و می توان آنها را با سازند بغمشاه (ناحیه طبس) مقایسه کرد ولی در اینجا آنها را به صورت سنگهای ژوراسیک نمایش داده ایم.

روی سنگهای یاد شده (بغمشاه) سنگ آهکهای ضخیم لایه ایی تشکیل شده اند که بی شباهت به سنگ آهکهای اسفندیار نیستند و در روی نقشه زمین شناسی چهارگوش اردکان این سنگ آهکها را نیز به طور کلی به صورت ژوراسیک نمایش داده ایم.

سنگ آهكهاي كرتاسه متعلق به آلبين و آپتين به وسيله يك كنگلومراي ضخيم (بيش از 200 متر) روي سنگهاي قديمي تر قرار گرفته و ارتباط ‌آنها ناپيوستگي دگرشيب مي باشد. علت اين دگرشيبي فاز كوه زايي كيمري پسين بوده است. سنگهاي نمكي همراه با لايه هاي چين خورده ماسه سنگي و مارني پالئوژن  و نئوژن دركلوت زرين (شمال ناحيه) كويركور (باختر ناحيه) و حوضه رسوبي اردكان- يزد تشكيل شده اند. اين نمك ها به صورت گنبدهاي نمكي رخنمون دارند.

جنبشهاي شديد زمين ساختي غير از پركامبرين و اواخر ژوراسيك، در دوره ي ترشير به وقوع پيوست كه آنها را به كوه زايي آلپي نسبت داده ايم. نهشته هاي كواترنر در اين ناحيه گسترش زيادي داشته و بيشتر به صورت رسوبهاي تبخيري (كوپر) و آبرفت مي باشند كه دشتهاي آبرفتي بزرگي را تشكيل داده اند. بادرفت نيز به صورت تلماسه كه گاهي به شكل برخان‌‌ مي باشد، در شمال ناحيه گسترش زيادي دارد و با اينكه اندازه دانه هاي آن بيشتر ماسه است آنها را ريگ زرين مي نامند.

 

زمين شناسي اقتصادي

 اثر طلا، تنگستن، سرب، روي، مس، آهن، آلومينيوم، منگنز، بنتونيت، فسفات، بوكسيت، لاتريت، ذغال سنگ، گچ و نمك در نقاط مختلف ناحيه مورد بررسي به صورت گرمايي و رسوبي وجود دارد كه بعضي از آنها اكنون در حال بهره برداري است، و براي پژوهشهاي بيشتر و پيگردي اين ماده هاي معدني نياز به تهيه  نقشه هاي زمين شناسي با مقياس بزرگتر و همچنين همراه بررسيهاي ژئوفيزيكي پيشنهاد مي گردد.

 

 

ضمائم پیوست
نویسنده
1سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور