مفاهيم

چرخة هستي – منظومة شمسي (6)

آزمايش

دانش آموزان يك سنگ آسماني را امتحان كرده و سنگ كرة زمين مقايسه مي‌كنند.

اهداف:

● مقايسة سنگ آسماني با سنگ هاي زمين

● يادگيري نامها براي سنگ هاي آسماني

لغات:

سنگ آسماني – متئوريت – شبه سياره – تكتيت – سنگ

مواد لازم:

● عدسي دستي – خط كش

شهاب سنگ ها

پيش زمينه:

پيك متئوريت يا سنگ آسماني، پيكرة جامد، نسبتاً كوچك و طبيعي است. اجسام بزرگتر از يك كيلومتر را شبه سياره مي‌گويند. متئوريت ها و شبه سياره ها به سرعت و با سرعت بيشتر از بيش از 10 كيلومتر بر ثانيه و در حدود 58000 مايل در ساعت است!

وقتي يك متئوريت وارد جو زمين مي‌شود، سرعت آن به علت اصطكاك با مولكولهاي جوي كم مي‌شود. اين امر باعث سوختن و از بين رفتن متئوريت يا سنگ آسماني، يا شهابسنگ مي‌شود.

گودال حفر شده در اثر برخورد شهاب سنگ در منطقه ای دور افتاده از استرالیا

سنگ آسماني افروخته مي شود و دمي از درخشان از مواد بخار شده و هواي يونيزه و پشت آن باقي مي‌ماند. يك سنگ آسماني افروخته كه درون جو حركت مي‌كند، متئور ناميده مي‌شود. متئوريت ها به طور مداوم وارد جو زمين مي‌شوند. هرچند اغلب اين اجسام در اندازة‌ ذرات غبار تا ماسه هستند، كه سوخته و در سطوح بالاي جو بخار مي‌شوند.

اگر متئور در مسير عبوري خود از جو از بين نرود و به زمين برخورد كند، متئوريت يا سنگ آسماني گفته مي‌شود. اين امر به دو صورت امكان پذير است. بعضي متئورها در جو متلاشي يا منفجر شده و باقيماندة آنها به سطح مي‌رسند. اگر يك متئور تمام راه را تا سطح بپيمايد، معمولاً يك دهانه به وجود مي‌آورند. اثر دي متئور محل برخورد را متراكم مي‌كند و يك گودال دايره‌اي به وجود مي‌آورد. به علاوه، بيشتر بخشهاي متئور و قسمتي از زمين در اثر برخورد بخار مي‌شوند.

بافت رگماگلیت از شهاب سنگ یافت شده در روسیه- منطقه سیخوت آلین

از دهانه، موادي نيز پرتاب مي‌شوند كه اطراف آن بصورت تپه هايي به زمين مي‌نشينند. اين مواد ممكن است شامل قطعات سنگ آسماني و سنگهاي سطحي و به همان اندازه سنگ مذاب تشكيل شده در اثر انرژي برخورد باشد. اين سنگ مذاب در ظاهر شبيه به ماگماي خاكي يا زميني است. در بعضي برخوردها، قطرات بزرگ سنگ مذاب به بيرون پرتاب مي شوند. اين قطرات به زمين مي خورند و سريع سرد مي‌شوند و اجسام شيشه‌اي به نام تكتيت را به وجود مي‌آورد تكتيت ها در اين نمايشنامه در ابتدا مواد مذاب كرة زمين كه حين يك برخورد متئوريت استثنائي به خارج و داخل پخش شده اند، درنظر گرفته شد.

متئوريت ها و تكتيت ها به سه علت كمياب هستند. اول، اغلب متئوريت ها حين برخورد با سطح بخار مي شوند. دوم، بعد از اينكه به سطح زمين مي‌رسند، متئوريت‌ها و تكتيت ها تحت تأثير هوازدگي و تجزيه قرار مي‌گيرند. سوم، اين اجسام ممكن است در اثر جايگيري ماسه، گل و ساير رسوبات، پوشيده شوند. متئوريت ها، سه تركيب شيميايي عمده دارند:‌

الف) متئوريت هاي آهني كه عمدتاً از آهن فلزي و نيكل كه اغلب بصورت آلياژ با هم تركيب شده‌اند، تشكيل شده‌اند.

ب) متئوريت هاي سنگي كه عمدتاً حاوي كانيهاي سيليكاته مانند پيروكسن، پلاژيوكلاز فلدسپار و اوليوين هستند. همچنين شامل مقدار كمي فلزات، بخصوص آلياژهاي نيكل و آهن نيز هستند. متئوريت هاي سنگي 95 درصد تمام متئوريت ها را تشكيل مي‌دهند.

ج) متئوريت هاي سنگي – آهني حاوي تركيبي از كاني هاي سيليكاته و آلياژ آهن نيكل هستند، متئوريت هاي سنگي شبيه به سنگهاي آذرين كرة زمين، مانند بازالت هستند. متئوريت هاي آهني احتمالاً شبيه به مداد هستند كرة زمين هستند.

شهاب سنگ camel donga از استرالیا

شايد بخواهيد به دانش آموزان بگوييد كه نمونه هاي تكتيت آنها از تايلند است و در حدود 2/1 ميليون سال سن دارد. آنها از دهانه اي كه محل آن پيدا نشده ولي احتمالاً جايي در كامبوديا است، بدست آمده‌اند، تكتيت هاي اين برخورد تا استرالياي مركزي نيز يافت شده است.

روش كار:

در اين آزمايش دانش آموزان متئوريت ها را با سنگهاي كرة زمين مقايسه كرده و سپس ببينند براي يك متئوريت كه به سطح زمين بر مي‌خورد، چه اتفاقي مي‌افتد.

1 – دانش آموزان نمونه هايي از گرانيت، بازالت، ابسيدين، ماسه سنگ و شيت از كره‌ زمين دارند. آنها متئوريت هاي براي مقايسه نيز دارند. اين نمونه تكتيتي است از اندوترمي. به دانش آموزان بگوييد نمونه ها را مقايسه و تفكيك كنند.

2 – در اين آزمايش دانش آموزان نمونه هاي تكتيت را با پنج نمونه سنگي از زمين مقايسه مي كنند: گرانيت، بازالت، ابسيدين، ماسه سنگ و شيت آنها احتمالا نتيجه خواهند گرفت كه تكتيت بيشتر شبيه بازالت يا ابسيدين است، زيرا هر دوي نمونه ها سياه خواهند بود و حاوي كانيهاي قابل مشاهده هستند. هرچند تركيبت تكتيت ها بيشتر شبيه ابسيدين است. بازالت كاملا متفاوت است، تكتيت ها حاوي سيليكات بيشتري هستند، گرانيت، ماسه سنگ و شيست اصلا شبيه به متئوريت نيستند.

کلکسیون تکتیت