خاک تودهای از مواد طبیعی با شرایط مناسب برای پرورش
گیاهان که تحت تاثیر عوامل تخریبی (اثر عوامل
جوی و موجودات ذره بینی) و عوامل
سازنده (تشکیل مواد سمی و مشخص شدن افقهای مختلف) بوجود آمده
است. خاکهای مناطق مختلف دارای خصوصیات
یکسان نیستند.
دید کلی
همانطور که بشر برای بقای خود به خاک متکی است، دوام و تکامل
خاک نیز تا حد زیادی به نحوه استفاده بشر از آن بستگی دارد.
رشد و نمو گیاهان که علاوه بر سالم و زیبا ساختن محیط زیست ،
منبع اصلی احتیاجات خوراکی و پوشاکی ما را تشکیل میدهد، بدون
خاک امکانپذیر نیست. بی دلیل نیست که در طول تاریخ ، ظهور
تمدنهای بزرگ در مناطقی که خاک خوب موجود بوده، صورت گرفته و
سقوط تمدن بزرگ بینالنهرین و دره رود نیل همزمان با تخریب
خاکها در آن مناطق اتفاق افتاده است.
خاک آنقدر در طبیعت فراوان است که بسیاری از افراد واقعا تعمق
نکردهاند که خاک چیست؟ از چه موادی بوجود آمده؟ و چه اختلافی
ممکن است بین خاکها موجود باشد؟ قسمتی از این عدم توجه به معنی
واقعی خاک ، شاید به علت این است که برای اشخاص مختلف ، خاک
مفاهیم گوناگونی دارد. هر علمی برای آنکه بنحو احسن مورد
مطالعه قرار گیرد، بایستی بتواند یک تصور ذهنی ایجاد کند. این
تصور ذهنی را مدل گویند.
تاریخچه استفاده از خاک
بنظر میرسد که انسان اولیه تا زمانی که مواد غذایی خود را از
طریق شکار بدست میآورده، چندان توجهی به خاک نداشته است، ولی
بتدریج که کشت جایگزین شکار میشده، اهمیت خاک نیز افزایش
یافت. این تغییر روش در حدود 9000 سال پیش در کوههای زاگرس
و خوزستان و قسمتی از عراق امروزی بین رودخانههای
دجله و فرات صورت گرفته و در واقع اولین انقلاب
کشاورزی در ایران آغاز شده است.
اجزا اصلی خاک
4 جز اصلی خاک عبارتند از: مواد معدنی ، مواد آلی ، آب و هوا.
این اجزا بطور نزدیکی در ارتباط با یکدیگر هستند. بطوری که جدا
کردن آنها مشکل است. حجم نسبی این اجزا که برای رشد گیاه مناسب
باشد، بدین صورت است که در آن 50 درصد بوسیله مواد جامد (45
درصد مواد معدنی و 5 درصد مواد آلی) اشغال شده و 50 درصد بقیه
شامل فضای منافذ است که بوسیله آب یا هوا اشغال میشوند. البته
این نسبت آب و هوا بسیار متغیر بوده و تحت تاثیر شرایط خاک و
جو قرار میگیرد.
پروفیل یا نیمرخ خاک
اگر قسمتی از خاک به طرف پایین حفر شود، لایههای افقی مشخصی
در عمقهای مختلف آن به چشم میخورد. این مقطع را پروفیل خاک
و لایههای مشخص آن را افق گویند. تمام افقهای بالای مواد
مادری بطور جمعی
Solum
نامیده میشوند. مشخصات پروفیل خاک برای طبقه بندی و ارزیابی و
نقشه برداری خاک بکار میرود.
لایههای بالایی پروفیل ، دارای مواد آلی بیشتری بوده و به
همین علت رنگ آنها تیره است. این لایهها را خاک سطحالارضی
Top Soil
گویند. لایههای عمیقتر خاک یا خاک تحتالارضی
SubSoil
به علت کمی مواد آلی رنگ روشنتری دارند و محل تجمع موادی
هستند که از لایههای سطحالارضی شسته شدهاند. مهمترین قسمت
خاک از نظر رشد گیاهان لایههای سطحالارضی آن است که بیشتر
مواد غذایی و آب قابل جذب گیاهان در این لایهها متمرکز میشود
و ریشههای گیاهان در اینجا یافت میشود.
ساختمان خاک
نحوه قرار گرفتن و چگونگی اجتماع ذرات خاک را ساختمان آن
میگویند. گرچه در یک پروفیل خاک ممکن است یک نوع ساختمان بیش
از سایرین دیده شود، ولی معمولا در افقها یا لایههای مختلف
ممکن است، چند نوع ساختمان یافت شود. بسیاری از خواص فیزیکی
خاک مانند حرکت آب ، تهویه ، انتقال حرارت ، وزن مخصوص ظاهری و
فضای منافذ به ساختمان خاک بستگی دارد. در واقع تمام عملیات از
قبیل شخم و زهکشی ، دادن کود حیوانی و آهک زدن که برای بهبود
وضعیت فیزیکی خاک انجام میشود، روی ساختمان خاک اثر گذاشته و
تاثیری روی بافت آن ندارد. ساختمانهای موجود از یکی از دو حالت
زیر بوجود میآید:
انواع ساختمانهای خاک
برحسب شکل ظاهری 6 نوع ساختمان را میتوان در خاک تشخیص داد.
این ساختمانها به اسامی بشقابی ، ستونی ، منشوری ، مکعبی ،
فندقی ، دانهای و اسفنجی شناخته میشوند.
آب خاک
آب خاک همراه با مواد محلول در آن ، محلول خاک را تشکیل میدهد
که از آن ریشه گیاهان ، عناصر غذایی را جذب میکنند. مولکولهای
آب در داخل منافذ خاک به حالت جذب شده نگهداری شده و شدت جذب
به مقدار آب بستگی دارد.
هوای خاک
مقدار و ترکیب جو خاک تا حد زیادی به رابطه بین آب و خاک بستگی
دارد. منافذ خالی از آب اشغال میشوند. هوا معمولا منافذ درشت
را پر کرده و ضمن خشک شدن خاک وارد منافذ متوسط نیز میشود. به
همین دلیل در خاکهایی که تعداد منافذ ریز زیاد است، شرایط
تهویه مناسب نبوده و گیاهان و سایر موجودات خاک از این حیث
صدمه میبینند.
بیولوژی خاک
خاک با داشتن محیط زیست مناسب و منبع کافی انرژی و مواد غذایی
میتواند موجودات زنده مختلف را در بطن خود پرورش دهد. انواع
مختلف موجودات از موجودات بزرگی مانند کرم خاکی و حشرات گرفته
تا تک سلولیها مانند باکتریها در خاک یافت میشوند.
