دید کلی
رسها به همراه
کلوئیدها ، فعالترین بخش خاک محسوب می شوند و اکثر آنها دارای
ساختمان بلوری هستند. قبل از مطالعه کانیها توسط اشعه ایکس
تصور میشد که کانیهای رسی ذرات کوچک و ریز کانیهای اولیه نظیر
ذرات کوارتز ، فلدسپار و میکاها باشند، در حالی که در حال حاضر
کانیهای رسی ، ترکیب شناخته شدهای دارند که شبیه این کانیها
نیست و تنها کانی میکا به آنها شبیه است. کانیهای رسی ، اغلب
کانیهای جدید یا حاصل انحلال کانیهای اولیه یا کانیهای ثانویه
هستند.
تاثیر آب و هوا
بر خاک رس
خاکها در
مناطق گرم و شرایط آب و هوایی مرطوب جایی که زهکشی مناسبی
ندارد، دارای میزان بالایی از کانیهای اولیه حل شده میباشند
که به کانیهای رسی تبدیل شدهاند. خاکهای موجود در مناطق گرم و
مرطوب ، میزان بالایی از رس حتی در اعماق 5 تا 20 متری دارند.
در حالت زهکشی مناسب ، کانیهای رسی از درون سیستم خاک خارج
میشوند. بعضی کانیهای رسی در اثر تجزیه و دگرسانی کانیهای
اولیه نظیر میکاها تشکیل میشوند.
منشا تشکیل
دهنده رسها
-
رسهای درجا
که در حین تشکیل خاک شکل میگیرند.
-
رسهای تغییر
مکان یافته
که در اثر فرسایش بیشتر حرکت کرده و مجددا در محل جدید نهشته
میشوند.
-
رسهای تبدیل
شده
که از رسهای به شدت هوازده و فرسایش یافته تجمع کرده و در
رسوبات و خاکها رسوب گذاری میکنند.
-
رسهای تشکیل
شده جدید
که در اثر تبلور مجدد رسهای موجود در محلولها ، در خاک در
حال تشکیل شکل میگیرند.
کانیهای رسی
این کانیها
سیلیکاتهای آلومینیوم آبداری هستند که ساختمان ورقهای داشته و
مانند میکاها ، از فیلوسیلیکاتها میباشند.
ساختمان کانیهای رسی
-
لایهای از چهار وجهیهای (تتراهدرالهای)
Si _ O.
در این لایه ، هر چهار وجهی با چهار وجهی
مجاورش
، سه اتم اکسیژن به اشتراک گذاشتهاند. واحد پایه است، اما
Al
میتواند حداکثر جانشین نصف اتمهای Si
شود.
-
لایهای متشکل از
Al در
موقعیت اکتاهدرال با یونهای و بطوری که در عمل یونهای بین دو
لایه از یونهای O/OH
قرار میگیرند. عناصر Mg
، Fe
و سایر یونها ، ممکن است جانشین Al
شوند.
تقسیم بندی
ساختمانی رسها
گروه کاندیت :
-
ساختمان دو
لایه ای دارند یعنی لایه تتراهدرال بوسیله یونهای
O/OH
به لایه اکتاهدرال متصل است.
-
در آن جانشینی
به جای
Al و
Si
صورت نمیگیرد، لذا فرمول ساختمانی آن است.
-
اعضا این گروه کائولینت ، هالوئیزیت (کائولینیت آبدار) ، دیکیت ، ناکریت
هستند.
-
فاصله بنیادی
(فاصله بین یک لایه سیلیس با لایه سیلیس بعدی) 7 آنگستروم
است.
-
ساختمان 3
لایهای دارند. بطوری که یک لایه اکتاهدرال مانند ساندویچ
بین دو لایه تتراهدرال سیلیس قرار دارد.
-
فاصله بنیادی
14 آنگستروم است و با جذب آب تا 21 آنگستروم میرسد.
-
اعضا این گروه
شامل مونتموریلونیت ، ساپونیت ، نانترونیت (وقتی
Fe
جانشین
Al
میشود) و استونزیت (وقتی
Mg
جانشین
Al شود)
میباشند.
-
ورمیکولیت : ساختمانی مشابه اسکمتیت دارد،
ولی در آن تمام موقعیتهای اکتاهدرال بوسیله و اشغال شده و
جانشین شده است.
-
ایلیت : این کانی نیز ساختمانی مشابه
اسکمتیت دارد، اما به علت جانشینی به جای در لایههای
تتراهدرال ، کمبود بار بوجود میآید که بوسیله که در
موقعیتهای بین لایهای قرار میگیرد، جبران میشود. یونهای
، و نیز در آن دیده میشوند. فاصله بنیادی 10 آنگستروم
است.
-
کلریت : ساختمان سه لایهای (مثل ایلیت و
اسکمتیت) دارد، ولی لایههای بروسیت (Mg
_ O/OH)
بین آنها قرار دارند. فاصله بنیادی 14 آنگستروم است.
منشا کانیهای رسی در رسوبات یا
سنگهای رسوبی
-
رسهای موروثی یا وراثتی : این رسها از انواع
آواری هستند.
-
رسهای تازه تشکیل شده (Neoformation)
: این رسها به صورت برجا و در اثر تهنشینی مستقیم از محلول
یا از مواد سیلیکاته آمورف و یا حاصل جانشینی هستند.
-
رسهای تبدیلی (Transformation)
: رسهای موروثی از طریق تبادل یونی یا تغییر منظم کاتیونها ،
به رسهای تبدیلی ، تبدیل میشوند.
فرایندهای تشکیل دهنده انواع
رسها
-
محیط هوازدگی و تشکیل خاک : اصلیترین محیط
تشکیل رسها مخصوصا رسهای موروثی یا وراثتی است.
-
محیط رسوبگذاری : رسها از آب حوضه یا آبهای
حفرهای تهنشین میشوند (مخصوصا رسهای تازه تشکیل شده).
-
دیاژنز و دگرگونی درجه پایین : در طول این
فرآیند انواعی از رسها (مخصوصا رسهای تبدیلی) حاصل میگردند.
دیاژنز کانیهای رسی
کانیهای رسی
در طول دیاژنز اولیه و دیاژنز نهایی و همچنین در طول دگرگونی
تغییر یافته و حتی دگرسان میشود. اصلیترین فرایند فیزیکی که
رسها را تحت تاثیر قرار میدهد، فشردگی (Compaction)
است که باعث خروج آب و کاهش ضخامت آنها تا 0،1 ضخامت اولیه
میشود.
