نيروي زمين در
پوسته
زمينشناسان
معتقدند كه پوستة زمين شكسته شده و به قطعات بزرگي تقسيم شده كه
صفحه نام دارند. همة صفحات به روي ماگماي مايع گوشته كه در زير
پوسته قرار دارد شناور هستند. حتي معتقدند كه آنها خيل آهسته در
حال حركتاند. آنها با نيروي عظيمي به يكديگر برخورد ميكنند.
افرادي كه در حاشية اين صفحات زندگي ميكنند متوجه برخورد
ميشوند. غالباً زير پاي آنها در هنگام برخورد و مالش صفحات به
يكديگر ميلرزد و تكان ميخورد.
دانشمندان اين
پديده را تكتونيك صفحهاي مينامند. ميليونها سال پيشتكتونيك
صفحهاي ظاهر پوستةزمين را تغيير داده است. در داخل صفحات
پوستهاي كه به هم برخورد كرده يا از هم دور ميشوند در اثر
نيروهاي فشار و كشش در داخل صفحات رشته كوهها و درهها بوجود
ميآيند. دانشمندان معتقدند كه در گذشتة دور صفحة هندوستان به
صفحة آسيا برخورد كرده و رشته كوههاي هيمالايا (مرتفعترين كوههاي
دنيا) شكل گرفتهاند. سنگ پوسته به صورت جامد داراي خواص كشساني
(الاستيسيته) است. با اضافهكردن گرما و نيروي مناسب سنگ ميتواند
خم شود و تغيير شكل دهد. به هنگام برخورد دو صفحه با يكديگر سنگهاي
موجود در لبة دو صفحه به سمت بالا ميآيند. حتي امروزه دانشمندان
معتقدند كه صفحة هندوستان در حال برخورد با صفحة آسيا است و حركت
آنها نسبت به هم حدود پنج سانتيمتر (دو اينچ) در سال است كه موجب
بلندتر شدن رشتهكوههاي هيماليا ميشود.
بيشتر صفحات در روي اقيانوسها به يكديگر ميخورند كه نيروهاي فشار
و كشش بعضي وقتها ممكن است قابل ملاحظه نباشد. بعضي از صفحات مثل
هندوآسيا در روي خشكي به هم ميرسند. كوههاي هيماليا در اثر برخورد
و فشار بين دو صفحه ايجاد شده است. صفحة اقيانوس آرام و آمريكاي
شمالي نيز روي خشكي به هم برخورد كردهاند. اين دو صفحة بزرگ
پوستهاي در حال فشار دادن يكديگر نيستند، به هر حال آنها در حال
خراشيدن يكديگر هستند. صفحة اقيانوس آرام به سمت شمال شناور است و
لبة صفحة آمريكاي شمالي را ميخراشد. در اثر نيرويي به اين عظمت
گسل سانآندره شكل گرفته كه به صورت عمود از ايالت كاليفرنيا به
مسافت حدود 1125 كيلومتر (700 مايل) عبور كرده است.
به عقيدة زمينشناسان كسل سانآندره ميتواند تا يكصد ميليون سال
سنداشته باشد. عمق شكاف موجود بين صفحات حداقل 32 كيلومتر (20مايل)
ميباشد. براي سالهاي متمادي زمينشناسان از گسلها براي مطالعة
صفحات، خواص سنگها و هستةزمين استفاده ميكردند.
به هرحال گسل سان آندره يك آزمايشگاه خطرناك است. در بعضي نقاط
نيروي بين صفحات باعث قطع شدن جادهها، جابجايي رودخانهها و
فرورفتگي كوهها گرديده است. البته بزرگترين خطر در آنجا
زمينلرزهها هستند. صفحات پوسته درحال فشار دادن و كشيدن
همديگرند و حركت ميكنند. گوشتة زير پوسته نيز به خاطر فشار و
كشش باعث حركت كردن صفحات ميشود. همة اين نيروها موجب بوجود
آمدن انرژي ميشوند. هنگامي كه اين انرژي آزاد شود پوسته شروع به
لرزيدن ميكند. زمينلرزهها به طور طبيعي بخشي از مطالعات
زمينشناسياند و همة آنها الزاماً خطرناك نيستند. در 150 سال
گذشته كه قسمت كوچكي از طول عمر اين گسل است. آمريكاييها به سمت
كاليفرنيا روي آورده و ساختمانهايي در كنار گسل بنا كردهاند. در
طول اين مدت بسياري به خاطر زلزلههايي كه در امتداد گسل اتفاق
افتاده جان خود را از دست دادهاند. براي مثال در سال 1906 پوسته
به مدت چهل و پنج ثانيه به شدت لرزيد.زمين
لرزةسال 1906 در مقايسه با تاريخ اين گسل بسيار ناچيز است. اما
در نزديكي سانفرانسيسكو يك شهر تازه احداث شده ويران شد. پانصد
نفر جان خود را از دست دادند نه بخاطر زلزله بلكه بخاطر خراب شدن
ساختمانها و شعلههاي آتش حاصل از آتشسوزي. خانهها خراب شدند،
زير خيابانها
شكستگي ايجاد شد. اجاقهاي چوبي و چراغهاي نفتي آتش گرفتند. شهر
به مدت سه روز در آتش بود.
به رغم نابودي شهر و احتمال زلزلههاي بعدي درآينده، اهالي
سانفرانسيسكو در شهر خود ماندند و به بازسازي آن پرداختند.ساختمانهاي
امروزي در برابر زلزله مقاوماند روشهاي ضروري آموزش داده شده و
از بروز زلزله غافل نيستند. ولي در سال 1989 زمينلرزه ديگري سان
فرانسيسكو را لرزاند و باعث كشته شدن شصت و دونفر، تخريب
ساختمانها و آتشسوزي در شهر شد. قطعاً راهي براي آماده شدن بطور
كامل در برابر لرزشهاي شديد پوسته وجود ندارد.
اگر شما جاهايي را كه زلزله بيشتر اتفاق ميافتد بشناسيد در
واقع شما خطرناكترين مناطق را شناختهايد. نيروي زمين هر روز در
حال لرزاندن برخي از نقاط زمين است.
