بمب آتشفشاني
قطعاتي دوكي شكل يا كروي با قطر چند
سانتيمتر تا چندين متر كه در انفجارهاي شديد آتشفشانهاي اسيدي و
حد واسط ديده ميشوند. شكل خاص اين قطعات جامد در اثر چرخش گدازه
در هنگام صعود در هوا ايجاد ميگردد. در صورت غليظ بودن ماگما
اثر چرخش در آن مشاهده نميشود ولي پس از سرد شدن در روي سطح بمب
شكافهايي ديده ميشود كه به نام بمبهاي قرصناني معروفند.
 |
|
نوعی بمب آتشفشانی |
اسكوري Scorie
در آتشفشانهاي بازالتي كه گدازه گرانروي
كمتري دارند گاهي قطعات از گدازه به هوا پرتاب ميگردد و در اثر
سرماي محيط به سرعت منجمد شده و در نتيجه به صورت اجسامي سرخ رنگ
و نامنظم با تخلخل نسبتاً كم به نام اسكوري در ميآيند.
 |
|
اسكوري Scorie
|
گدازه:ماده اي داغ، جوشان و متشكل از
سييلكاتهاي مختلف كه نسبت به ماگما گاز و بخار آب بسيار كمتري
دارد. به دليل گرماي زياد در زمان خروج از دهانه آتشفشان به
رنگهاي قرمز، زرد و سفيد ديده ميشوند. گدازهها مي توانند اسيدي
حدواسط و يا بازيك باشند. گدازههاي بازيك نسبت به گدازههاي
اسيدي گرانروي كمتر و سرعت بيشتري داشته و سطح وسيعتري را
ميپوشانند.
در گسترش گدازه غلظت، حجم گازها، شيب و شكل محل حركت گدازه و
فشار نقش بسيار مهمي دارند. هر چه به دهانه آتشفشان نزديكتر
شويم غلظت گدازه كاهش و حرارت آن افزايش مييابد.
در اثر سرد شدن تدريجي گدازهها، كانيها شروع به تبلور مي
نمايند، اما به علت كافي نبودن زمان رشد معمولاً سنگهاي ريز بلور
را ميسازند. شيشههاي آتشفشاني مانند ابسيدين حاصل انجماد سريع
گدازهها هستند حفرات بسياري كه در برخي از سنگهاي آتشفشاني چون
پامیس ديده ميشود در اثر خروج گازها از گدازه در زمان انجماد آن
پديد آمدهاند.
قديميترين گدازههاي آتشفشان ايران داراي سن پركامبرين هستند و
تقريباً دگرگون گشتهاند.
 |
|
سنگ آتشفشاني
پامیس |
خاكستر:مواد دانهريز (كوچكتر از 2 ميليمتر)
سبك، نرم و شبيه به پودر از جنس فلدسپات، لوسيت، اوژيت، منيتيت و
..... هستند كه از دانههاي ريزگدازه و خرد شدن سنگهاي جدار
دودكش و حتي در اثر برخورد ذرات جامد موجود در غبار آتشفشان
ايجاد ميگردند و در حين فوران ماگما از دهانه خارج ميگردند.
گاهي خاكسترهاي بسيار دانه ريز مي توانند مدت زمان طولاني در هوا
به صورت معلق باقي بمانند، مانند خاكسترهاي آتشفشان كراكوتوا
(1883) و بزلساني (1956) كه پيش از تهنشست چندين مرتبه دور كره
زمين گردش كردند. ريزش خاكستر باوجود خساراتي كه ميتواند وارد
نمايد، به دليل حاصلخيز نمودن زمينهايي كه در آن تهنشست نموده
براي انسان ارزشمند ميباشد.
|
 |
|
خاكستر |
شنهاي آتشفشان نوعي از مواد خروجي
آتشفشانند كه مانند خاكستر ايجاد ميگردند اما اندازه آنها
بزرگتر است. از رسوب خاكستر در حوضههاي رسوبي سنگهاي آذرآواري
به نام توف ايجاد ميگردد.
لاهار Lahar
روانههايي از گل و خاكستر كه در اثر
اجتماع مواد پرتابي آتشفشان بر روي دامنه ايجاد ميشوند را
لاهار مينامند.
لاهار به دليل گرانروي زياد مي تواند قطعات بسيار بزرگي از سنگ
را با خود حمل نمايد و در طول مسير حركت خود خسارات زيادي
وارد نمايد.
 |
|
نمایشی کلی از لاهار |
لاپيلي
ذراتي با قطر2/0تا 3 سانتيمتر از جنس
سنگهاي جدار دودكش آتشفشان كه آب خود را از دست داده است. برخي
از انواع لاپيلي كه از گدازههاي اسيدي به وجود آمدهاند و
بافت حفرهداري دارند به نام پوكه معدني (پرليت) خوانده
ميشوند كه در ساختمانسازي بكار ميرود.
 |
|
لاپيلي |
پونس يا پاميسPonce_Pumice
اجسامي شيشهاي، جامد، بسيار پرحفره،
سبك و اسيدي كه در اث باز شدن ناگهاني دهانه آتشفشان در نتيجه
فشار ماگما به بيرون پرتاب ميگردند. قطر پونس ممكن است تا 10
سانتيمتر نيز برسد.
به دليل تخلخل زياد و كم بودن چگالي بر روي آب باقي ميمانند و
با وجود تفاوت اندازه بارزي كه با خاكسترها دارند در محيط آبي
پس از آنها تهنشين ميشوند.
 |
|
(Pumice) پاميس |
پونسها داراي انواع مختلفي هستند مانند سنگپا كه سنگي تيره و
حاصل از گدازههاي حدواسط تا بازيك است.
چگالي پونس معمولاً كمتر از يك ميباشد.
آبفشان Geysers
چشمههاي آب گرمي هستند كه به صورت
دورهاي در فواصل زماني معين (چند دقيقه تا چند روز) آب داغ
همراه با بخار آب باشدت فراوان از آنها فوران ميكند، سپس تا
دورهي بعد فعاليتي ديده نميشود.
 |
|
آبفشان Geysers |
ارتفاع و دماي آنها بسيار متغير است،
چنانچه دما ميتواند بين... درجه
سانتيگراد و ارتفاع فوران تا....
متر نيز برسد.
اين آبفشانها دائمي نيستند و معمولاً در مناطقي كه به تازگي
فعاليت آتشفشاني رخ داده است ديده ميشود.
نحوه عملكرد آبفشانها: شكافها، مجاري و منافذ موجود در اعماق
زمين از آبهاي نفوذي پر ميشوند. فشار و دماي دروني زمين سبب
افزايش حرارت آب و تبخير آن ميگردد. در اثر فشار حاصل از
بخار، ستوني از آب داغ به همراه بخار به بيرون فوران ميكند.
آبفشانها حاوي مقداري از مواد از جمله سيليس هستند، به همين
دليل هميشه در اطراف آنها مقداري رسوب كاني ديده ميشود.
چشمههاي آب
گرم
چشمههاي آب گرم، چشمههاي طبيعي هستند
كه دماي آب آنها در تمام طول سال چند درجه از دماي هواي محيط
بيشتر است.
عوامل گرم كننده آب اين چشمهها متفاوت است كه ميتوان به
فعاليتهاي آتشفشاني، درجه زمين گرمابي، واكنشهاي هستهاي و
شيميايي و حركات زلزله اشاره نمود. چشمههاي آب گرم ممكن است
به دو طريق ايجاد گردند.
 |
|
چشمه آب گرم |
1- در مناطق آتشفشاني آب در اثر نفوذ از
خلال گسلها و شكستگيها تدريجاً گرم شده و پس از رسيدن به سطح
زمين چشمههاي آب گرم را ميسازد. هر چه عمق نفوذ و سرعت خروج
آب بيشتر باشد دماي بالاتري خواهد داشت.
2- توسط بخار آبهاي مربوط به مرحله سرد
شدن ماگما در درون زمين ايجاد و توسط فشار بخار آب و گازها به
سمت بالا حركت ميكند.
بيشتر چشمههاي آب گرم ايران با تظاهرات آتشفشاني در ارتباطند
مانند چشمههاي آب گرم آباسك، سرعين، بيلهرود، محلات و ...
چشمههاي
آباسك
درنود
وشش
كيلومتري شرق تهران و در دامنه
جنوبي قلعه دماوند، در كنار رودخانه هراز از ميان سنگهاي آهكي
ژوراسيك چشمههايي با آب اسيدي و حاوي و گوگرد ميجوشند كه به
نام چشمههاي آباسك معروفند. در رابطه با منشاء اين چشمهها
نظرهاي مختلفي وجود دارد، برخي گرم شدن آبهاي نفوذي موجود در
پشت سد لار در اثر انرژي زمين گرمابي را عامل پيدايش اين
چشمهها ميدانند و عدهاي اين آبها را به فعاليتهاي آتشفشاني
نسبت داده و منشاء آن را هيدروترمال ذكر ميكنند.
چشمه معدني
سرعين
اين چشمهها در دهكدهاي واقع در دو
كيلومتري غرب اردبيل قرار دارند و در نتيجه فعاليتهاي آتشفشاني
سبلان ايجاد شدهاند. اين دهكده داراي چندين چشمه است كه به
نامهاي مختلف خوانده ميشوند و از اين ميان چشمههاي معدني
گاوميش گلي مهمتر ميباشد.
آب اين چشمههاي گوگردي كمي كدر با درجه حرارت حدود چهل و دو
تا چهل و هفت درجه سانتيگراد ومزه كميترش يا گس است.
چشمه آب گرم
محلات
در جنوب غرب تهران و در 30 كيومتري غرب
دليجان در دامنه ارتفاعات اين منطقه از زمين خارج ميشود. در
اطراف اين چشمه معادن بزرگ تراورتن ديده ميشود كه حاصل
رسوبگذاري آب اين چشمهها در گذشته است. گرماي آب اين چشمهها
به فعاليتهاي آتشفشاني در شمال اين منطقه مربوط ميشود. آبهاي
سطحي پس از نفوذ در داخل شكستگيها و انحلال مواد آهكي از حد
فاصل برخورد دو سري تشكيلات كوههاي محلات كه از جنس آهك و
متعلق به كرتاسه است خارج ميگردند.
