جابر بن حیان (2000 ـ 107 هـ . ق / 815 ـ 725 میلادی)
جابربین حیان معروف به صوفی یا کوفی ، کیمیاگر ایرانی بوده
و در قرن نهم میلادی میزیسته و بنا به نظریه اکثریت قریب
به اتفاق کیمیاگران اسلامی ، وی سرآمد کیمیاگران اسلامی
قلمداد میشود. شهرت جابر نه تنها به جهان اسلام محدود
نمیشود و غربیها او را تحت عنوان «گبر» میشناسند.ابن
خلدون درباره جابر گفته است:
جابربن حیان پیشوای تدوین کنندگان فن کیمیاگری است.
جابربن حیان ، کتابی مشتمل بر هزار برگ و متضمن 500 رساله
، تالیف کرده است. «برتلو» شیمیدان فرانسوی که به «پدر
شیمی سنتز» مشهور است، سخت تحت تاثیر جابر واقع شده و
میگوید: «جابر در علم شیمی همان مقام و پایه را داشت که
ارسطو در منطق .» جورج سارتون میگوید: «جابر را باید
بزرگترین دانشمند در صحنه علوم در قرون وسطی دانست.» اریک
جان هولیمارد ، خاورشناس انگلیسی که تخصص وافری در
پژوهشهای تاریخی درباره جابر دارد، چنین مینویسد:
جابر شاگرد و دوست امام صادق علیهالسلام بود و امام را
شخصی والا و مهربان یافت؛ بطوری که نمیتوانست از او جدا
ولی بی نیاز بماند. جابر میکوشید تا با راهنمایی استادش ،
علم شیمی را از بند افسانههای کهن مکاتب اسکندریه برهاند
و در این کار تا اندازهای به هدف خود رسید. برخی از
کتابهایی که جابر در زمینه شیمی نوشته عبارتند از : الزیبق
، کتاب نارالحجر ، خواص اکسیرالذهب ، الخواص ، الریاض و
... .
وی به آزمایش بسیار علاقمند بود. از این رو ، می توان گفت
نخستین دانشمند اسلامی است که علم شیمی را بر پایه آزمایش
بنا نهاد. جابر نخستین کسی است که اسید سولفوریک یا گوگرد
را از تکلیس زاج سبز و حل گازهای حاصل در آب بدست آورد و
آن را زینت الزاح نامید. جابر اسید نیتریک یا جوهر شوره را
نیز نخستین بار از تقطیر آمیزهای از زاج سبز ، نیترات
پتاسیم و زاج سفید بدست آورد.
